آیین یهود
قومی به نام اسرائیل
یهودیت یکی از ادیان زنده جهان است که می توان آمیختگی دیانت و قومیت را از ویژگیهای مهم آن شمرد ، ویژگی ای که باعث شده در تعریف یهودی و یهودیت اختلافی اساسی به وجود آید . از نظر برخی ، یهودی بودن به معنای نوعی قرابت و وابستگی خونی یا نژادی است ؛ در حالی که درنظر برخی دیگر،یهودی بودن عبارت است از ،"انجام فرایض واداب مذهبی" برخی نیزهردو نظر را رد می کنند و می گویند « یهودی بودن » به معنای تعلق به یک دین نیست ؛ چرا که برخی از یهودیان، ملحد ، و برخی دیگر راست کیش اند و پاره ای نیز بین این دو دسته قرار دارند . این واژه به معنای تعلق به یک گروه قومی هم نیست ؛ چرا که اگر کسی به دین دیگری در آید ، او را مطرود از گروه قومی می انگارند . این مشکل از آنجا ناشی می شود که از یک سو همه یهودیان معیار یهودی بودن را تولد در خانواده یهودی می دانند ، و از سوی دیگر یهودیت از اسرائیل سخن می گوید که معادل « کلیسا » در مسیحیت است و مقصود از آن ، اجتماعی فراطبیعی می باشد که برای خدمت به خدا ایجاد شده است . مرز میان گروه اجتماعی این جهان و جامعه فراطبیعی ، بسیار دقیق و تشخیص آن دشوار است . به هر حال ، شکی نیست که درتعریف یهودیت ، قومیت را نمی توان نادیده گرفت و همین امر باعث شده که در این آیین ، تاریخ و گذشته قوم بیش از دیگر ادیان زنده جهان مهم باشد .
بنابراین در تاریخ ایین یهود ، باید مسائلی چون پیدایش ، سر گذشت و دستورهای دینی یک قوم بررسی شود .
نکته ای که باید در اینجا بدان اشاره شود این است که( تنها منبع تاریخ پیدایش و رشد این قوم ، کتاب مقدس آنان می باشد و این در حالی است که در تاریخهای دیگر ، درباره اصل و منشأ این قوم و چندین قرن پس از پیدایش آن چیزی یافت نمی شود . بخش عمده ای از کتاب مقدس این قوم که انان آن را عهد و مسیحیان آن را عهد قدیم می خوانند ، به تاریخ پیدایش و سرگذشت این قوم اختصاص یافته است . بخش اول این مجموعه ، تورات می باشد که خود مشتمل بر پنج سفر ( کتاب ) پیدایش ، خروج ، لاویان ، اعداد و تثنیه است . این کتاب ، تاریخ پیدایش قوم و زندگی حضرت موسی ( ع ) بنیانگذار آیین یهود ، و سخنان او را در بردارد ) . گفتنی است پس از تورات چندین کتاب دیگر نیز به تاریخ این قوم در سده های بعد می پردازد .
ابراهیم خلیل
مورخان ادیان ، تاریخ یهودیت را با مهاجرت حضرت ابراهیم ( ع ) آغاز می کنند . حضرت ابراهیم که سه دین یهودیت ، مسیحیت و اسلام ، او را نیای خود می دانند ) . در نیمه اول هزاره دوم قبل از میلاد در شهر اور ، از شهرهای جنوبی کلده واقع در بین النهرین ، متولد شد . سفر پیدایش ، از باب یازدهم زندگی حضرت ابراهیم را آغاز می کند ، اما درباره دوران کودکی و جوانی او چیزی نمی گوید . این کتاب پس از اشاره به تولد و ازدواج ابراهیم که در ابتدا او را « ابرام » می نامد و سپس نام او را به « ابراهیم » تغییر می دهد به ماجرای مهاجرت او اشاره می کند :
"تارح پسرش ابرام ، نوه اش لوط و عروسش سارا را با خود برداشت و اور کلدانیان را به قصد کنعان ترک گفت ، اما وقتی آنان به شهر حران رسیدند ، در آنجا ماندند . تارح در سن 205 سالگی در حران در گذشت . خداوند به ابرام فرمود : ولایت  خانه پدری و خویشاوندان خود را رها کن و به سرزمینی که من تو را بدانجا هدایت خواهم نمود ، برو . من تو را پدر امت بزرگی می گردانم ؛ تو را برکت می دهم و آنانی را که به تو بدی نمایند ، لعنت می کنم ؛ همه مردم دنیا از تو برکت خواهند یافت .
پس  ابرام طبق دستور خداوند روانه شد و لوط نیز همراه او رفت . ابرام هفتاد و پنج ساله بود که حران را ترک گفت . او همسرش سارا و برادر زاده اش لوط ، غلامان و تمام دارایی خود را که در حران به دست آورده بود ، برداشت و به کنعان کوچ کرد ؛ وقتی به کنعان رسیدند ... خداوند بر ابرام ظاهر شده ، فرمود « من این سرزمین را به نسل تو خواهم بخشید . »
سفر پیدایش درباره علت مهاجرت ابراهیم چیزی نمی گوید ، ( اما کتاب تلمود ) که یهودیان آن را تورات شفاهی می خوانند و معتقدند تعالیمی وجود داشته که قرنها سینه به سینه گشته و سپس در این کتاب نوشته شده ( علت مهاجرت او را مبارزه با شرک و بت پرستی می داند ) نویسندگان یهودی نیز به سیر تفکر ابراهیم پرداخته ، بیان کرده اند که ابراهیم پس از یک چالش فکری طولانی ، به توحید رسید ، و از آنجا که افکار موحدانه او با شرک و بت پرستی آن محیط سازگاری نداشت ، با الهامی الهی از آن منطقه مهاجرت کرد . )
عبرانیان
به گفته سفر پیدایش ، قوم ابراهیم در سرزمین کنعان به عبرانیان معروف بودند . ) درباره علت این نامگذاری برخی دو احتمال داده اند : یکی اینکه از عابر به معنای « عبور کننده » مشتق شده است ؛ بنابراین از این رو به این نام خوانده شدند که از فرات عبور کرده اند ؛ احتمال دیگر آن است که این نام از عابر که جد ابراهیم بوده ( پیدایش ، 10 : 24 و 14:11 ) گرفته شده باشد . اما از سخنان برخی دیگر این گونه بر می اید که عبرانیان طوایفی از نژاد سامی بودند که در شمال شبه جزیره عربستان می زیستند و قوم ابراهیم نیز از یکی از این طوایف بوده است . به هر حال ، عبرانیان یا عبریها زبان و فرهنگ ویژه خود را داشتند و از قرار معلوم ، بر خلاف نظر برخی در ابتدا قومی بیابانگرد بودند که از طریق دامپروری زندگی خود را می گذرانیدند . از سفر پیدایش چنین بر می آید که زندگی حضرت ابراهیم و فرزندانش به همین گونه می گذشته است .
اسماعیل و اسحاق
ابراهیم و سارا فرزندی نداشتند ؛ از این رو خداوند به ابراهیم وعده داد که به او فرزندی عطا کند تا نسل او زیاد گردد . سارا ، که فرزند نمی آورد ، کنیز خود ، هاجر را به ابراهیم داد تا از این طریق صاحب فرزند شود . سپس هاجر فرزندی آورد که اسماعیل نامیده شد . آن گاه هنگامی که ابراهیم به مرز صد سالگی و سارا به نود سالگی رسیده بودند ، خدا به آنان فرزندی داد که اسحاق نام گرفت . سارا از ابراهیم می خواهد که هاجر و پسرش را از خانه بیرون کند ، ولی ابراهیم خشمگین می شود . اما خدا به او می فرماید آنچه سارا گفته ، انجام بده ؛ زیرا نسلی را که به تو وعده داده ام ، از ذریه اسحاق است ، و از پسر آن کنیز هم قومی به وجود خواهم آورد . ابراهیم هاجر را با پسرش روانه کرد ، اما آنان در بیابانی به نام « بئرشبع سر گردان شدند . هنگامی که تشنگی و درماندگی بر آنان چیره شده بود ، فرشته خداوند هاجر را چنین ندا داد :
"نترس . زیرا خدا ناله های پسرت را شنیده است ؛ برو او را بردار و در آغوش بگیر ؛ من قوم بزرگی از او به وجود خواهم آورد . سپس خدا چشمان هاجر را گشود و او چاه آبی در مقابل خود دید . پس به طرف چاه رفته ، مشک را پر از آب کرد و به پسرش نوشانید ؛ و خدا با اسماعیل بود و او در بیابان فاران بزرگ شده ، در تیر اندازی ماهر گشت و مادرش دختری مصری برای او گرفت ."
از این پس در تورات ، به جز سخنی کوتاه درباره دوازده پسر اسماعیل و قبایلی که از آنان پدید می آید ، سخنی از اسماعیل نیست ، بلکه اسحاق محور سخن قرار می گیرد . خداوند ابراهیم را آزمایش می کند و در خواب به او دستور می دهد که پسرش اسحاق را قربانی نماید . ابراهیم نیز اطاعت می کند و چون کارد را بالا می برد ، فرشته خداوند او را باز می دارد و می گوید :
"خداوند می گوید به ذات خود قسم خورده ام که چون مرا اطاعت کردی و حتی یگانه پسرت را از من دریغ نداشتی ، تو را چنان برکت دهم که نسل تو مانند ستارگان اسمان و شنهای دریا بی شمار گردند . آنان بر دشمنان خود پیروز شده ، موجب برکت همه قومهای جهان خواهند گشت ؛ زیرا تو مرا اطاعت کرده ای ."
با وفات حضرت ابراهیم ، فرزندش اسحاق شیخ و بزرگ قبیله می شود و خداوند عهدی را که با ابراهیم بسته ، با او تجدید می کند :
"اگر سخن مرا شنیده ، اطاعت کنی با تو خواهم بود و تو را بسیار برکت خواهم داد و تمامی این سرزمین را به تو و نسل تو خواهم بخشید ؛ چنان که به پدرت ابراهیم وعده داده ام . نسل تو را چون ستارگان آسمان بی شمار خواهم گردانید و تمامی این سرزمین را به انان خواهم داد و همه ملل جهان از نسل تو برکت خواهند یافت . این کار را به خاطر ابراهیم خواهم کرد ؛ چون او احکام و اوامر مرا اطاعت نمود .
یعقوب و عیسو
یعقوب و عیسو دو پسر همزاد اسحاق بودند که عیسو بزرگ تر از یعقوب بود . از سفر پیدایش بر می آید که حضرت اسحاق در کهنسالی که چشمانش تار شده بود ، می خواست عیسو را برکت دهد ، اما یعقوب با حیله برکت را از آن خود می کند و بدین ترتیب ، او و نسلش برتر می شوند . در سفر پیدایش امده است که یعقوب با فردی که ظاهراً خداست کشتی میگیرد و پیروز می شود ؛ بنابراین به او گفته می شود : « پس از این نام تو دیگر یعقوب نیست ، بلکه اسرائیل [ است ] ؛ زیرا نزد خدا و مردم مقاوم بوده و پیروز شده ای » ؛ از این پس نام یعقوب اسرائیل است و نام فرزندان او بنی اسرائیل .
مهاجرت به مصر به خاطر یوسف
یعقوب دوازده پسر دارد که یازدهمین آنان یوسف نام دارد . یعقوب به یوسف بیش از دیگر پسران علاقه دارد و همین امر باعث رشک و حسد برادران می گردد . یوسف خوابی می بیند که حکایت از آن دارد که او سرور و آقای دیگر برادران می شود . او خواب خود را برای برادران تعریف می کند و این امر آتش حسد آنان را مشتعل تر می گرداند . روزی یعقوب یوسف را نزد برادران خود به بیابان می فرستد . برادران یوسف نیز فرصت را غنیمت شمرده ، یوسف را ابتدا به چاهی انداخته ، سپس او را به تاجران اسماعیلی – که به مصر می رفتند – به غلامی می فروشند . انان سپس پیراهن خونین او را نزد پدر برده ، وانمود می کنند که او را گرگ دریده است .
یوسف در مصر به غلامی خریده می شود و در خانه یکی از درباریان به خدمت مشغول می گردد . او که جوانی زیباروی است ، مورد طمع همسر مرد درباری واقع می شود و چون از این درخواست امتناع می ورزد ، به زندان می افتد . او مدتها در زندان بود ، تا اینکه دو تن از درباریان به زندان می افتند . یوسف خواب آنان را تعبیر می کند و چون تعبیر او درست از کار در می آید ، بعدها که فرعون خوابی می بیند و همگان از تعبیر آن عاجزند ، یکی از آن درباریان هم بند یوسف که اینک آزاد شده بود ، یوسف را به یاد می آورد و ماجرا را برای فرعون نقل می کند . از این رو ، یوسف را نزد فرعون می آورند و او خواب فرعون را تعبیر می کند : هفت سال فراوانی و آب سالی در پیش است و در پی آن هفت سال خشک سالی و قحطی ؛ بنابراین باید در هفت سال نخست ، برای هفت سال بعد آذوقه انبار کرد .
فرعون مجذوب یوسف گشته ، او را شخص دوم مملکت و مامور همین امر قرار می دهد . هفت سال فراوانی می رسد و یوسف آذوقه و غله انبار می کند ؛ تا اینکه هفت سال دوم می اید و قحطی همه منطقه را فرا می گیرد. مردم قحطی زده از هر سو برای تهیه غله به سوی مرکز سرازیر می شوند و یعقوب نیز پسران خود را برای خرید غله به مصر می فرستد . یوسف که برادران خود را می شناسد ، در ابتدا خود را معرفی نمی کند و از همین رو ماجراهایی بین آنان رخ می دهد . سرانجام او خود را به برادران معرفی ، و آنان را مامور می کند که همراه با پدر خود به مصر بیایند . بدین ترتیب ، یعقوب و پسرانش به مصر می آیند و سپس مورد احترام قرار گرفته ، در آنجا سکنا می گزینند . سالها بعد ، یعقوب و یوسف در مصر وفات می یابند ، اما بنی اسرائیل همچنان در آنجا زندگی راحتی را می گذراندند و مورد توجه و احترام بودند .
  به سوی سرزمین موعود
در بخش قبل بیان شد که قومی به نام اسرائیل شکل گرفت و در سرزمین مصر سکنا گزید . به گفته سفر پیدایش ، قوم در ابتدا مورد توجه و احترام حاکمان و ساکنان مصر بود . گفتنی است این کتاب با وفات یعقوب و یوسف پایان می یابد . اما سفر خروج ماجرا را با وقفه ای چند قرنی پی می گیرد :
"سالها گذشت و در این مدت ، یوسف و برادران او و تمام افراد آن نسل مردند  ، ولی فرزندانی که از نسل ایشان به دنیا آمدند ، به سرعت زیاد شدند و قومی بزرگ تشکیل دادند ؛ تا آنجا که سرزمین مصر از ایشان پر شد . سپس پادشاهی در مصر روی کار آمد که یوسف و خدمات او را نادیده گرفت . او به مردم گفت : تعداد بنی اسرائیل در سرزمین ما روز به روز زیادتر می شود و ممکن است برای ما وضع خطر ناکی پیش بیاورند . بنابراین بیایید چاره ای بیندیشیم ، و گرنه تعدادشان زیادتر خواهد شد و در صورت بروز جنگ ، آنان به دشمنان ما ملحق شده ، بر ضد ما خواهند جنگید و از سرزمین ما فرار خواهند کرد .
پس مصریها قوم اسرائیل را برده خود ساختند و مامورانی بر ایشان گماشتند تا با کار اجباری ، آنان را زیر فشار قرار دهند . اسرائیلیها شهرهای فیتوم و رعمسیس را برای فرعون ساختند تا از آنها به صورت انبار استفاده کند . با وجود فشار روز افزون مصریها ، تعداد اسرائیلیها روز به روز افزایش می یافت . این امر مصریها را به وحشت انداخت . بنابراین [ مصریها ] آنان را بیشتر زیر فشار قرار دادند ؛ به طوری که قوم اسرائیل از عذاب بردگی جانشان به لب رسید ؛ زیرا مجبور بودند در بیابان کارهای طاقت فرسا انجام دهند و برای ساختن آن شهرها خشت و گل تهیه کنند .
از این گذشته فرعون به قابله های اسرائیلی دستور داد که پسران اسرائیلی را در هنگام تولد بکشند ، ولی دختران را زنده نگاه دارند . قابله ها ... دستور فرعون را اطاعت نکردند ... . بنابراین فرعون بار دیگر به ملت خود چنین دستور داد : از این پس هر نوزاد پسر اسرائیلی را در رود نیل بیندازید ، اما دختران را زنده نگاه دارید . سفر خروج،6:1-22
درباره علت استقبال اولیه مصریان از بنی اسرائیل و شکنجه و آزار بعد از آن بین مورخان اختلاف است . گفته می شود اندکی پس از مهاجرت حضرت ابراهیم ، یعنی در نیمه اول هزاره دوم قبل از میلاد ، در اثر هجوم اریاییان از شمال به جنوب ، اقوامی سامی نژاد که هم نژاد ابراهیم بودند ، مجبور شدند به سوی غرب حرکت کنند . این قبایل که « هیکسوسها » ( شبانان ) خوانده می شدند ، سرزمین مصر را اشغال نموده ، قرنها بر آن حکومت کردند . گفتنی است یوسف و خاندان او در زمان حکومت همین قبایل به مصر آمدند . علت اینکه یوسف بدون مقاومت مصریان ، در حکومت مقام والایی می یابد و نیز خاندان او مورد توجه قرار می گیردند ، این است که اولاً آنان هم نژاد با قبایل حاکم بودند و ثانیاً حس و طن پرستی در آنها وجود نداشته است .
پس از چند قرن ، مصریان قیام کردند و قبایل مهاجم را از مملکت خود بیرون رانده حکومتی بومی تشکیل دادند . اما با این حال مصریان همیشه از هجوم هیکسوسها نگران بودند و به سبب هم نژادی بنی اسرائیل با آن قبایل ، از همکاری احتمالی آنان با دشمنانشان نگران شدند تا جایی که سعی کردند جلوی رشد جمعیت آنان را بگیرند .
برخی علت فشار بر یهودیان را عامل دیگری می دانند و نظریه اول را رد می کنند . آنان می گویند : پس از اخراج هیکسوسها بنی اسرائیل حدود 150 سال در مصر ماندند و در این مدت تفاوتی با دیگر مصریان نداشتند ؛ تا انیکه نوبت به فرعونی ( احتمالاً رامسس دوم ) رسید که دیوانه مزاج بود و هوس ایجاد شهرها و بناهای عجیب را داشت . او بیگانه بودن بنی اسرائیل را بهانه قرار داد تا از آنان بهره گیرد و به اهداف خویش برسد .
به نظر می رسد که تحلیل نخست ، با عباراتی که از سفر خروج نقل شد ، مطابقت بیشتر داشته باشد ؛ زیرا تحلیل دوم با برخی از قسمتهای آن مانند کشتن پسران بنی اسرائیل هماهنگی ندارد .
تولد موسی
"در آن زمان مردی از قبیله لاوی با یکی از دختران قبیله خود ازدواج کرد . ثمره این ازدواج یک پسر بسیار زیبا بود . مادرش او را تا مدت سه ماه از دید مردم پنهان کرد ، اما این پرده پوشی نمی توانست بیش از این ادامه یابد . بنابراین از نی، سبدی ساخت و آن را قیراندود کرد تا آب داخل سبد نشود . سپس پسرش را در آن گذاشت و ان را در میان نیزارهای رود نیل رها ساخت ، ولی خواهر آن کودک از دور مراقب بود تا ببیند چه بر سر او می آید .
در همین هنگام ، دختر فرعون برای اب تنی به کنار رودخانه آمد ؛ ... . ناگهان چشمش به سبد افتاد ... هنگامی که سر پوش سبد را برداشت ، چشمش به کودکی گریان افتاد و دلش به حال او سوخت و گفت : این بچه باید متعلق به عبرانیها باشد . همان وقت خواهر کودک نزد دختر فرعون رفت و پرسید : آیا می خواهید بروم و یکی از زنان شیرده عبرانی را بیاورم تا به این کودک شیر دهد ؟ دختر فرعون گفت : برو . آن دختر ... مادرش را آورد . دختر فرعون به آن زن گفت : این کودک را به خانه ات ببر و او را شیر بده و برای من بزرگش کن ، و من برای این کار به تو مزد می دهم . پس آن زن کودک خود را به خانه برد و به شیر دادن و به پرورش او پرداخت . وقتی کودک بزرگ تر شد . مادرش او را پیش دختر فرعون برد . دختر فرعون کودک را به فرزندی قبول کرد و او را موسی ( = از آب گرفته شده ) نامید . "سفر خروج: 1-10
موسی در کاخ فرعون بزرگ می شود و روزی برای دیدن اوضاع قوم خود از کاخ بیرون می آید . او یکی از مصریان را می بیند که می خواهد مردی عبرانی را به قتل برساند ؛ از این رو ، ضربه ای به مرد مصری وارد می کند که باعث قتل او می شود ، پس جسدش را در زیر شنها پنهان می کند . روز بعد یک عبرانی را می بیند که به عبرانی دیگر ستم می کند . به همین سبب ، موسی او را نصیحت می کند و مرد ستمگررا از این کار باز می دارد ، اما پاسخ می شنود که آیا می خواهی مرا نیز مانند آن مرد مصری بکشی ؟ موسی که از برملا شدن سرش مطلع می شود . از مصر می گریزد و به سرزمین مدین می رود و در آنجا با کاهن آن شهر ، یترون ، آشنا می شود و با دختر او ازدواج نموده ، و برای او شبانی می کند .
برانگیخته شدن موسی
"روزی هنگامی که موسی مشغول چرانیدن گله پدر زن خود ... بود ... ناگهان فرشته خداوند چون شعله آتش از میان بوته ای بر او ظاهر شد ... خداوند از میان بوته ندا داد : موسی . موسی
موسی جواب داد : بلی . خدا فرمود : بیش از این نزدیک نشو . کفشهایت را از پای در آور ؛ زیرا مکانی که در آن ایستاده ای ، زمین مقدسی است . من خدای اجداد تو ابراهیم ، اسحاق و یعقوب هستم ... .
خداوند فرمود : من رنج و مصیبت بندگان خود را در مصر دیدم و ناله شان را برای رهایی از بردگی شنیدم . حال آمده ام تا آنان را از چنگ مصریها آزاد کنم و ایشان را از مصر بیرون آورده ، به سرزمین حاصل خیزی که در آن شیر و عسل جاری است ، ببرم ... حال تو را نزد فرعون می فرستم تا قوم مرا از مصر بیرون آوری ."همان :بابهای چهارم تاپانزدهم
خداوند به موسی معجزاتی می دهد و او را به سوی فرعون روانه می کند ، اما فرعون تسلیم نمی شود و خداوند بلاهای گوناگونی را بر او و مصریان نازل می کند . سر انجام ؛ فرعون در بلای دهم تسلیم می شود و به بنی اسرائیل اجازه می دهد که مصر را ترک کنند اما بعداً پشیمان شده ، آنان را تعقیب می کند . قوم اسرائیل کنار دریای سرخ می رسد و موسی با عصای خود آب را شکافته ، بنی اسرائیل را به سلامت عبور می دهد و فرعونیان غرق می شوند .
بنی اسرائیل در بیابان
بنی اسرائیل پس از عبور از دریا ، در بیابان به سوی سرزمین موعود راه می پیمایند . در این مسیر است که خداوند اطاعت و فرمانبرداری قوم را آزمایش می کند : گاه انان را با سختی و مشکلات می آزماید و گاه با نعمت و راحتی . او در این مسیر، دستورهای دینی متعددی برای قوم می فرستد و قوم را ملزم به اعتقاد و عمل به آنها می گرداند . حضرت موسی بارها به قوم گوشزد می کند که شما می توانید قوم خاص و برگزیده خدا باشید ، اما با این شرط که خدا را بپرستید ؛ مطیع او باشید و از گناه دوری گزینید :
"امروز خداوند ، خدایتان امر می فرماید که تمام قوانین او را اطاعت کنید ؛ پس شما با تمامی دل و جان آنها را بجا آورید . امروز اقرار کرده اید که او خدای شماست و قول داده اید از او پیروی نموده ، احکامش را به جای اورید . خداوند امروز طبق وعده اش اعلام فرموده است که شما قوم خاص او هستید و باید تمام قوانین او را اطاعت کنید . اگر احکامش را بجا اورید ، او شما را از همه قومهای دیگر بزرگ تر ساخته ، اجازه خواهد داد عزت ، احترام و شهرت بیابید . اما برای کسب این عزت واحترام باید قوم مقدسی برای او باشید ."سفر تثنیه26 :16-19
"اگر اوامر خداوند ، خدای خود را اطاعت کنید و در راه او گام بردارید ، اونیز چنان که وعده داده است – شما را قوم مقدس خود خواهد ساخت . آن گاه تمامی مردم جهان خواهند دید که شما قوم خاص خداوند هستید و از شما خواهند ترسید . خداوند در سرزمین موعود نعمتهای فراوان به شما خواهد بخشید . اگر به خداوند ، خدایتان گوش ندهید و قوانینی که امروز به شما می دهم ، اطاعت نکنید ، آن وقت تمام این لعنتها بر سر شما خواهد آمد : خداوند شهر و مزرعه تان را لعنت خواهد کرد ... . اگر شرارت ورزیده ، خدا را ترک کنید ، خداوند نیز در همه کارهایتان شما را به مصیبت و اضطراب و ناکامی دچار خواهد کرد تا به کلی از میان بروید ... . "
"حتی اگر سالها در سرزمین موعود ساکن بوده ، در آنجا صاحب فرزندان و نوادگان شده باشید ، ولی با ساختن بت خود را آلوده کرده ، با گناهانتان خداوند را غضبناک سازید ، زمین و اسمان را شاهد می آورم در آن سرزمینی که با گذشتن از رود اردن آن را تصاحب خواهید کرد ، نابود خواهید شد ؛  عمرتان در آنجا کوتاه خواهد بود و به کلی نابود خواهید شد . خداوند شما را در میان قومها پراکنده خواهد کرد و تعداتان بسیار کم خواهد شد . "
از فقرات یاد شده ، که شبیه آنها در تورات بسیار زیاد است ، به خوبی می توان دریافت که برگزیدگی قوم اسرائیل مشروط به اطاعت از خدا و دوری از گناه است . در واقع ، خداوند با ابراهیم ، اسحاق و یعقوب عهد بسته است ؛ عهدی که دو طرف اموری را به گردن می گیرند و هر گاه یک طرف از تعهد خود سرباز زند ، طرف دیگر لازم نیست به عهد خود وفادار باشد . بنی اسرائیل بارها در بیابان آزمایش می شوند ، ولی اغلب از امتحان سربلند بیرون نمی آیند واز این رو خداوند نیز آنان را مجازات می کند . آنان در غیاب موسی به گوساله پرستی روی می آورند ؛ همچنین علیه خداوند و موسی شورش می کنند و خداوند نیز به آنان می گوید همه مردان بالغ شما در این بیابان خواهند مرد و هیچ کدام وارد سرزمین موعود نخواهند شد . از همین رو ، آنها به مدت چهل سال در بیابان سرگردان می شوند ، اما پس از چهل سال سرگردانی ، موسی قوم را به مرز سرزمین موعود و کنار رود اردن می رساند . موسی در آنجا به فرمان خداوند یوشع بن نون را به جانشینی خود بر می گزیند و به او دستور می دهد که قوم را پس از او هدایت و رهبری کند تا به سرزمین کنعان وارده شده ، آنجا را فتح نمایند . حضرت موسی در سن 120 سالگی قبل از ورود به سرزمین کنعان وفات می یابد .
تعالیم موسی
تورات تعالیم گسترده ای را در زمینه اعتقادات ، اخلاقیات و احکام فقهی از حضرت موسی نقل می کند . از میان این تعالیم ، « ده فرمان » از اهمیت ویژه ای برخوردار است :

در تورات پرستش خدای یگانه مورد تأکید قرار گرفته ؛ تا آنجا که علاوه بر دو فرمان اول ده فرمان ، در فقرات متعددی نیز بر یگانه پرستی و پرهیز از بت پرستی تأکید شده است : « فقط او خداست و کسی دیگر مانند او وجود ندارد » ؛ « هیچ خدایی غیر از او نیست » .
در تورات صفات متعددی برای خدا ذکر شده که برخی از آنها در این فقره آمده است .
و [ خدا ] فرمود : « من خداوند هستم ؛ خدای رحیم و مهربان خدای دیر خشم و پر احسان ؛ خدای امین که به هزاران نفر رحمت می کنم و خطا و عصیان و گناه را می بخشم ، ولی گناه را هرگز بی سزا نمی گذارم . »
حضرت موسی خود را پیامبر خدا می داند و از آمدن پیامبری در آینده خبر می دهد .
در تورات به صراحت از معاد سخن نرفته است ، با این همه ، دانشمندان یهود برای اثبات معاد در تورات به مواردی استناد می کنند که هرگز صراحتی در این خصوص ندارد .
گذشته از تعالیم اخلاقی ده فرمان که گذشت ، فقره زیر ، بخش دیگری از دستورهای اخلاقی حضرت موسی را در دارد :
خبر دروغ منتشر نکن و با دادن شهادت دروغ ، با خطا کار همکاری منما . دنباله رو جماعت در انجام کار بد مشو ... اگر به گاو یا الاغ گمشده دشمن خود برخوردی ، آن را پیش صاحبش برگردان . اگر الاغ دشمنت را دیدی که زیر بار افتاده است ، بی اعتنا از کنارش گذر نکن ، بلکه به او کمک کن تا الاغ خود را از زمین بلند کند . در دادگاه ، حق شخص فقیر را پایمال نکن ؛ تهمت ناروا به کسی نزن و نگذار شخص بی گناه به مرگ محکوم شود . من کسی را که عدالت را زیر پا گذارد ، بی سزا نخواهم گذاشت .
رشوه نگیر ؛ زیرا رشوه چشمان بینایان را کور می کند و راستگویان را به دروغگویی وا می دارد . به اشخاص غریب ظلم نکن ؛ زیرا خود تو در مصر غریب بودی و از حال غریبان آگاهی .
تورات نظام فقهی گسترده ای را در بر دارد که مشتمل بر احکام زیادی در زمینه عبادیات ، خوردنیها و آشامیدنیها ، طهارات و نجاسات ، احکام ازدواج و طلاق و واجبات و محرمات آن ، حقوق و ... است . گفتنی است نظام فقهی تورات ، شباهتهای زیادی به نظام فقهی اسلام دارد.

     در سرزمین موعود
با وفات موسی (ع) در آن سوی رود اردن و در مرز سرزمین موعود ، یوشع بن نون – که قبلاً موسی ( ع ) او را به فرمان خدا به جانشینی خود برگزیده بود – زمام امور را به دست گرفت . بدین ترتیب ، دوره ای در تاریخ بنی اسرائیل آغاز گشت که به « عصر داوران » معروف است .
عصر داوران
در این دوره ، مردم به هنگام ضرورت نزد فردی می رفتند که او را پیامبر خدا و رهبری الهی می دانستند و از او می خواستند که امورشان را اداره کند . تعداد داوران بنی اسرائیل شانزده نفر بوده که گاه نخستین داور ، یعنی یوشع بن نون به دلیل شخصیت والایش خدماتی که انجام داده ، جدای از دیگران ذکر می شود . رخدادهای این دوره که از 1272 تا 1077 قبل از میلاد به طول کشیده ، در عهد قدیم در کتابهای یوشع بن نون ، داوران و سموئیل نبی آمده است .
کتاب یوشع بن نون این گونه آغاز می شود :
"خداوند پس از مرگ خدمتگزار خود ، موسی به دستیار او یوشع ( پسر نون ) فرمود : خدمتگزار من موسی در گذشته است ؛ بنابراین برخیز و بنی اسرائیل را از رود اردن بگذران و به سرزمینی که به ایشان می دهم ، برسان ؛ ... همان طور که با موسی بودم ؛ با تو نیز خواهم بود تا در تمام عمرت کسی نتواند در برابر تو مقاومت کند . تو را هرگز ترک نمی کنم و تنها نمی گذارم ؛ بنابراین قوی و شجاع باش ؛ زیرا تو این قوم را رهبری خواهی کرد تا سرزمینی را که به پدران ایشان وعده داده ام ، تصاحب نمایند . فقط قوی و شجاع باش و از قوانینی که خدمتگزارم موسی به تو داده است ؛ اطاعت نما ؛ زیرا اگر از آن به دقت اطاعت کنی هر جا روی ، موفق خواهی شد . این کتاب تورات از تو دور نشود ؛ شب و روز آن را بخوان و در گفته های آن تفکر کن تا متوجه تمام دستورهای آن شده ، بتوانی به آنها عمل کنی ؛ آن گاه پیروز و کامیاب خواهی شد ."یوشع1 :1-8
یوشع بنی اسرائیل را از رود اردن عبور داده ، و با ساکنان کنعان می جنگد و آنان را شکست می دهد و آن سرزمین را بین طوایف دوازده گانه بنی اسرائیل تقسیم می کند . او در پایان عمر خود به بنی اسرائیل وصیت کرده ، عهد آنان را با خدا یاد آوری می کند . در بخشی از این وصیت نامه آمده است :
"پایان عمر من فرا رسیده است و همه شما شاهد هستید که هر چه خداوند خدایتان به شما وعده فرموده بود ، یک به یک انجام شده است .اما بدانید همان طور که خداوند نعمتها را به شما داده است ؛ اگر از دستورهای او سرپیچی کنید و خدایان دیگر را پرستش و سجده نمایید ، بر سر شما بلا نیز نازل خواهد کرد . آری ، آتش خشم او بر شما افروخته خواهد شد و شما را از روی زمین نیکویی که به شما بخشیده است ، به کلی نابود خواهد کرد ."همان،23 :14-16
کتاب داوران ماجراهایی را که برای بنی اسرائیل در زمان چهارده داور بعدی رخ داده ، بیان کرده است . در این مدت ، اقوامی که در سرزمین کنعان باقی مانده بودند ، مشکلاتی را برای بنی اسرائیل ایجاد می کردند و داوران ،قوم را هدایت می نمودند تا بر مشکلات فایق آیند .
آخرین داور ، سموئیل نبی است که کتاب اول او با تولد و رسالتش آغاز می شود . سموئیل نبی خدمات ارزشمندی برای قوم انجام می دهد . هنگامی که سموئیل نبی پیر و سالخورد می شود ، حوادثی پیش می آید که بنی اسرائیل از او تقاضا می کنند پادشاهی برای آنان تعیین کند . سموئیل علی رغم میل خود ، پادشاهی تعیین می کند و بدین ترتیب ، نظام حکومتی بنی اسرائیل به نظامی سلطنتی تبدیل می شود . کتاب اول سموئیل نبی ماجرا را این گونه نقل می کند :
"وقتی سموئیل پیر شد ، پسران خود را به عنوان داور بر اسرائیل گماشت . نام پسر اول ، یوئیل و پسر دوم ابیاه بود . ایشان در بئر شبع بر مسند داوری نشستند . اما آنها مانند پدر خود رفتار نمی کردند ، بلکه طمع کار بودند و از مردم رشوه می گرفتند و در قضاوت ، عدالت را رعایت نمی کردند .
بالاخره رهبران اسرائیل در رامه جمع شدند تا موضوع را با سموئیل در میان بگذارند . آنها به او گفتند : « تو پیر شده ای و پسرانت نیز مانند تو رفتار نمی کنند . پس برای ما پادشاهی تعیین کن تا بر ما حکومت کند و ما هم مانند سایر قومها پادشاهی داشته باشیم » . سموئیل از درخواست آنها بسیار ناراحت شد و برای کسب تکلیف به حضور خداوند رفت .
خداوند در پاسخ سموئیل فرمود : « طبق درخواست آنها عمل کن ؛ زیرا آنها مرا رد کرده اند ، نه تو را . آنها دیگر نمی خواهند من پادشاه ایشان باشم . از هنگامی که ایشان را از مصر بیرون آوردم ، پیوسته مرا ترک نموده ، به دنبال خدایان دیگر رفتند . اینک با تو نیز همان رفتار را پیش گرفته اند . هر چه می گویند بکن ، اما به ایشان هشدار بده که داشتن پادشاه چه عواقبی دارد . »
سموئیل از جانب خداوند به ایشان چنین گفت : « اگر می خواهید پادشاهی داشته باشید ، بدانید که او پسران شما را به خدمت خواهد گرفت تا بعضی بر عرابه ها و بعضی بر اسبها او را خدمت کنند و بعضی در جلوی عرابه هایش بدوند . او بعضی را به فرماندهی سپاه خود خواهد گماشت و بعضی دیگر را به مزارع خود خواهد فرستاد تا زمین را شیار کنند و محصولات او را جمع آوری نمایند واز عده ای نیز برای ساختن اسلحه و وسایل عرابه استفاده خواهد کرد . پادشاه ، دختران شما را نیز به کار می گیرد تا نان بپزند و خوراک تهیه کنند و برایش عطر بسازند .
او بهترین مزارع و تاکستانها و باغهای زیتون را از شما خواهد گرفت و به افراد خود خواهد داد ؛ از شما ده یک محصولاتتان را مطالبه خواهد نمود و آن را در میان افراد دربار تقسیم خواهد کرد ؛ غلامان ، کنیزان ، رمه ها و الاغهای شما را گرفته ، برای استفاده شخصی خود به کار خواهد برد . او ده یک گله های شما را خواهد گرفت و شما برده وی خواهید شد . وقتی آن روز برسد ، شما از دست پادشاهی که انتخاب کرده اید ، فریاد بر خواهید آورد ، ولی خداوند به داد شما نخواهد رسید .
اما مردم به نصیحت سموئیل گوش ندادند و به اصرار گفتند : « ما پادشاه می خواهیم تا مانند سایر قومها باشیم . می خواهیم او بر ما سلطنت کند و در جنگ ما را رهبری نماید . »
سموئیل آنچه مردم گفتند ، با خداوند در میان گذاشت و خداوند بار دیگر پاسخ داد : « هر چه می گویند ، بکن و پادشاهی برای ایشان تعیین نما . » سموئیل موافقت نمود و مردم را به خانه هایشان فرستاد . "اول سموئیل باب هشتم
از این فقره بر می اید که خداوند با خواسته بنی اسرائیل موافق نبوده است . با این حال ، برخی از نویسندگان یهودی عمل بنی اسرائیل را با توجه به مشکلات متعدد قوم در آن دوره به گونه ای توجیه می کنند . تاریخ یهود ایران ج2،ص55-56
عصر پادشاهان
سموئیل نبی فردی به نام شائول را که رشید و قوی هیکل بود – به پادشاهی بر می گزیند و بدین ترتیب ، دوره ای در تاریخ بنی اسرائیل آغاز می شود که « عصر پادشاهان » خوانده می شود . شائول به قوم اسرائیل خدمتهای بسیاری می کند و دشمنان آنان را شکست می دهد ، اما به گفته کتاب سموئیل نبی ، سر انجام از راه خدا منحرف می شود . از این رو ، خداوند به سموئیل دستور می دهد که داود را به جای او بر گزیند و او نیز چنین می کند . داود چون سربازی فداکار در خدمت شائول قرار می گیرد و به سبب خدمات ارزنده اش ، نزد مردم محبوبیت زیادی می یابد . از همین روی ، شائول به او حسد می ورزد ؛ تا جایی که حتی کمر به قتل او نیز می بندد . داود مجبور به فرار می شود ، ولی هرگز به گونه ای ناصواب با شائول برخورد نمی کند .. سرانجام شائول در یکی از جنگها ، در محاصره دشمن قرار می گیرد و دست به خودکشی می زند .اول سموئیل باب دهم
با مرگ شائول ، داود ابتدا پادشاه برخی از اسباط بنی اسرائیل می شود ، اما بعدها با شکست دادن پسر شائول ، پادشاه سراسر ملک بنی اسرائیل می گردد . داود با دشمنان قوم می جنگد و آنان را نابود می کند و کشور بنی اسرائیل را به عظمت و شکوه خاصی می رساند . کتاب دوم سموئیل خطاهایی را به داود نسبت می دهد ، اما متعاقب آن ، او با هشدار انبیا توبه می کند . داود در پایان دوره حکومت با شورشهایی روبه رو می شود و آنها را سرکوب می کند . او در پایان پسرش سلیمان را به توصیه ناتان نبی به جانشینی خود بر می گزیند . بخشی از وصیت داود به پسرش سلیمان چنین است :
"چیزی از عمرم باقی نمانده است ؛ قوی و شجاع باش و همواره از فرمانهای خداوند ، خدایت پیروی کن و به تمام احکام و قوانینش که در شریعت موسی نوشته شده ، عمل نما تا به هر کاری که دست می زنی و به هر جایی که می روی ، کامیاب شوی . اگر چنین کنی ، آن گاه خداوند به وعده ای که به من داده ، وفا خواهد کرد . خداوند فرموده است : اگر نسل تو با تمام وجود احکام مرا حفظ کنند و نسبت به من وفادار بمانند ، همیشه یکی از ایشان بر مملکت اسرائیل سلطنت خواهد کرد .اول پادشاهان2 :2-4
با وفات داود ، پسرش سلیمان به پادشاهی می رسد . پس از آن ، خداوند در رؤیا بر سلیمان ظاهر می شود و به او می گوید : « از من چه می خواهی تا به تو بدهم ؟ » حال باقی گفتگو :
"سلیمان گفت : « تو به پدرم داود بسیار محبت نشان دادی ؛ زیرا او نسبت به تو صادق و امین بود و قلب پاکی داشت . به او پسری بخشیدی که امروز بر تختش نشسته است ؛ با این کار ، لطف خود را در حق او کامل کردی . ای خداوند . خدای من . تو مرا به جای پدرم داود به پادشاهی رسانیده ای ، در حالی که من خود را برای رهبری یک قوم ، بسیار کوچک و بی تجربه می دانم . حال که رهبری قوم برگزیده تو با این همه جمعیت بی شمار بر عهده من است ، به من حکمت عطا کن تا بتوانم نیک و بد را تشخیص دهم و با عدالت بر مردم حکومت کنم ، و گر نه چطور می توانم این قوم بزرگ را اداره کنم ؟ »
خداوند در خواست سلیمان را بسیار پسندید ، و خشنود شد که سلیمان از او حکمت خواسته است ؛ پس به سلیمان فرمود : « چون تو حکمت خواستی تا با عدالت حکومت کنی و عمر طولانی یا ثروت فراوان برای خود و یا مرگ دشمنانت را از من نخواستی ، پس هر چه طلب کردی ، به تو می دهم . من به تو فهم و حکمتی می بخشم که تا کنون به کسی نداده ام و نخواهم داد . در ضمن چیزهایی را هم که نخواستی ، به تو می دهم ، یعنی ثروت و افتخار را ؛ به طوری که در طول زندگی ات هیچ پادشاهی به پای تو نخواهد رسید . اگر مثل پدرت داود از من اطاعت کنی و دستورهای مرا پیروی نمایی ، آن گاه عمر طولانی نیز به تو خواهم بخشید . همان باب 5تا9"
در زمان سلطنت سلیمان مملکت بنی اسرائیل به اوج عظمت خود می رسد و به گفته کتاب اول پادشاهان ، مملکت دارای مال و ثروت و قدرتی رؤیایی می شود . او به فرمان خداوند معبد بزرگ بنی اسرائیل ( هیکل ) را در شهر اورشلیم بنا می کند . پس از اتمام خانه خدا ، خداوند بر سلیمان ظاهر می شود و به او می گوید :
"دعای تو را شنیده ام و این خانه را که ساخته ای تا نام من تا ابد بر آن باشد ، مقدس کرده ؛ چشم و دل من همیشه بر این خانه خواهد بود . اگر تو نیز مانند پدرت داود با کمال صداقت و راستی رفتار کنی و همیشه مطیع من باشی و از احکام و دستورهای من پیروی نمایی ، آن گاه همان طور که به پدرت داود قول دادم ، همیشه یک نفر از نسل او بر اسرائیل سلطنت خواهد کرد .
اما اگر شما و فرزندان شما از دستورهایی که من به شما داده ام ، سرپیچی کنید و از من روی برگردانید و به بت پرستی بگرایید ، آن گاه بنی اسرائیل را از این سرزمین – که به آنان بخشیده ام – بیرون می رانم و حتی این خانه را که به نام خود مقدس کرده ام ، ترک خواهم گفت ؛ به طوری که اسرائیل رسوا شده ، زبانزد قومهای دیگر خواهد گشت . این خانه با خاک یکسان خواهد گردید ؛ به گونه ای که هر کس از کنارش بگذرد ، حیرت زده خواهد گفت : چرا خداوند با این سرزمین و این خانه چنین کرده است ؟ در جواب به آنها خواهند گفت : چون بنی اسرائیل خداوند ، خدای خود را که اجداد آنها را از مصر بیرون آورده بود ، ترک گفته ، بت پرست شدند ، به همین علت خداوند این بلا را بر سر ایشان آورده است ." همان9 :3-9
به گفته کتاب اول پادشاهان ، سلیمان در پایان عمر از خدا دور شد و به شرک و بت پرستی روی آورد :
"خداوند ، خدای اسرائیل دوبار بر سلیمان ظاهر شده ، او را از پرستش بتها منع کرده بود ،ولی او از امر خداوند سر پیچی کرد و از او برگشت . از این رو ، خداوند بر سلیمان خشمگین شد و فرمود : « چون عهد خود را شکستی و از دستورهای من سر پیچی نمودی ، من نیز سلطنت را از تو می گیرم و آن را به یکی از زیردستانت واگذار می کنم ، ولی به خاطر پدرت داود این کار را در زمان سلطنت تو انجام نمی دهم ، بلکه در زمان سلطنت پسرت . با این حال ، به خاطر خدمتگذارم داود و به خاطر شهر برگزیده ام اورشلیم اجازه می دهم که پسرت فقط بر یکی از دوازده قبیله اسرائیل سلطنت کند .
تجزیه مملکت بنی اسرائیل
با وفات سلیمان ، پسرش رحبعام جانشین او می شود . در این هنگام ، ده سبط از اسباط دوازده گانه بنی اسرائیل به او می گویند در صورتی پادشاهی او را می پذیرند که مانند پدرش سختگیر نباشد . رحبعام نصیحت پیران قوم را نمی پذیرد و به سخن سبک سرانه مشاوران جوانش گوش می دهد ؛ از این رو ، در جواب ده سبط می گوید من از پدرم سختگیرتر خواهم بود . بدین ترتیب ، این ده سبط ، یکی از سرداران شورشی سلیمان به نام یربعام را به پادشاهی خود بر می گزینند و در بخش شمالی ، کشور « اسرائیل » را تشکیل می دهند . در این میان ، تنها دو سبط یهود و بنیامین برای رحبعام باقی می ماند که آنان نیز در جنوب ، کشور « یهودا » را تشکیل می دهند .
نویسنده ای یهودی علت تجزیه کشور بنی اسرائیل را ظلم و تعدی سلیمان می داند . اما دیگری قایل است که سلیمان از رویه حضرت موسی عدول کرده بود و از سویی پسرش رحبعام از عقل و خرد چندانی برخوردار نبوده و پدرش نیز به تربیت او توجهی ننموده بود . تاریخ یهود ایران ج1ص76
کشور شمالی ، یعنی اسرائیل ، بسیار بزرگ تر بود و اهمیت بیشتری داشت ، اما کشور جنوبی بسیار کوچک تر و کم اهمیت تر بود ، هر چند معبد سلیمان در این بخش ، بر اهمیت آن می افزود .
در این دو کشور پادشاهان متعددی به سلطنت می رسند ؛ پادشاهانی که نوعاً به فسق و فجور و بت پرستی روی می آوردند و بنی اسرائیل نیز انان را همراهی می کردند . خداوند در این دوره ، پیامبرانی را برای هر دو کشور می فرستد ولی مردم از آنان اطاعت نمی کنند .
سر انجام آشوریان، حکومت شمالی را پس از حدود 200 سال ، در سال 720 ق . م . سر نگون کردند و اسباط ساکن در آن را به اسارت بردند تا برای همیشه مضمحل و پراکنده شوند . بعدها گروهی کوچک از آنان باقی ماندندکه « سامریان » ( منسوب به سامره ، مرکز حکومت شمالی ) خوانده می شدند . گاه از سامریان به عنوان فرقه ای یهودی یاد می شود که تا زمان ظهور حضرت عیسی ( ع ) می زیسته اند . گفتنی است این فرقه معبد اورشلیم را قبول نداشته ، از کتاب مقدس تنها نسخه ای خاص از تورات را پذیرفته بودند . سرنوشت کشور جنوبی نیز چندان بهتر از کشور شمالی نبود : آن کشور کوچک پس از کشمکشها و اشغال شدنهای متعدد ، سرانجام در سال 586 ق . م . به دست بختنصر ، پادشاه بابل ، به اشغال در آمد . پس از آن ، معبد سلیمان و شهر اورشلیم ویران گشت و به جز نیروهای ناتوان ، دیگر بنی اسرائیلیان به عنوان اسیر به بابل برده شدند که به « اسارت بابلی » معروف است .
کتاب دوم تواریخ ایام درباره علت اسارت قوم و تخریب معبد می گوید :
"تمام رهبران ، کاهنان و مردم یهودا از اعمال قبیح قومهای بت پرست پیروی کردند و به این طریق خانه مقدس خداوند را در اورشلیم نجس ساختند . خداوند ، خدای اجدادشان ، انبیای خود را یکی پس از دیگری فرستاد تا به ایشان اخطار نمایند زیرا بر قوم و خانه خود شفقت داشت . ولی بنی اسرائیل انبیای خدا را مسخره کرده ، به پیام آنها گوش ندادند و به ایشان اهانت نمودند ؛ تا اینکه خشم خداوند بر آنها افروخته شد ، به حدی که دیگر برای قوم چاره ای نماند .
بنابراین خداوند پادشاه بابل را بر ضد ایشان بر انگیخت و تمام یهودا را به دست او تسلیم کرد . او به کشتار مردم یهودا پرداخت و به پیر و جوان ، دختر و پسر رحم نکرد و حتی وارد خانه خدا شد و جوانان آنجا را نیز کشت . پادشاه بابل اشیای قیمتی خانه خدا را از کوچک تا بزرگ ، همه را برداشت و خزانهء خانه خداوند را غارت نمود وهمراه گنجهای پادشاه و درباریان به بابل برد . سپس سپاهیان او خانه خدا را سوزاندند ؛ حصار اورشلیم را منهدم کردند ؛ تمام قصرها را به آتش کشیدند و همه اسباب قیمتی آنها را از بین بردند . آنانی که زنده ماندند ، به بابل به اسارت برده شدند و تا به قدرت رسیدن حکومت پارس اسیر پادشاه بابل و پسرانش بودند ." کتاب دوم تواریخ ایام 36"

اسارت بابلی و پیامدهای دینی آن
همان طور که گذشت ، حکومت یهودا در سال 586 قبل از میلاد به وسیله حکومت بابل سرنگون شد و همه سران حکومتی ، نخبگان ، بسیاری از مردم عادی دو سبط یهودا و بنیامین – که در آن کشور می زیستند – به اسارت، به بابل برده شدند. با این حال ، حکومت بابل با این اسرا چندان بدرفتاری نمی کرد : به گونه ای که آنان با داشتن آزادیهایی ، از حقوقی نسبی برخوردار بودند . همین امر باعث که آنان با داشتن آزادیهایی ، از حقوقی نسبی برخورار بودند . همین امر باعث شد که آنان در بابل متمول و ثروتمند گردند : به گونه ای که حتی پس از آزادی ، بسیاری از آنان به وطن خود بازنگشتند و در همان منطقه باقی ماندند.
اما بسیاری از آنان از این امکانات ناراضی بودند و آرزوی بازگشت به وطن و بازسازی معبد را در سر می پرورانیدند . در میان این اسرا شماری از انبیای بزرگ بودند که قوم را هدایت می کرده ، به آنان امید می دادند . در این دوره ، برخی از بنی اسرائیل از خدای خود ، به خدایان دیگر روی آوردند ، اما برخی دیگر که به خدای خود پایبند بودند ، چون به معبد اورشلیم دسترسی نداشتند ، روزهای شنبه در خانه ای اجتماع کرده ، به عبادت می پرداختند ، از این رو ، همین امر کم کم به پیدایش کنیسه ها در میان بنی اسرائیل انجامید . این امر باعث شد که قوم ، هویت خود را از دست ندهد و در دیگر اقوام و ملل حل نشود .
سرانجام کورش کبیر ، پادشاه ایران ، در سال 539 قبل از میلاد کشور بابل را فتح کرد و طی فرمانی بنی اسرائیل را آزاد اعلام کرد حتی تسهیلاتی نیز برای بازگشت آنان و بازسازی معبد در اختیارشان گذاشت .
"در سال اول سلطنت کورش ، پادشاه پارس ، خداوند آنچه توسط ارمیای نبی فرموده بود . به انجام رساند . خداوند کورش را بران داشت تا فرمانی صادر کند و آن را نوشته ، به سراسر زمین پهناورش بفرستد. این  است متن آن فرمان  : « من کورش پادشاه پارس ، اعلام می دارم که خداوند ، خدای آسمانها ، تمام ممالک جهان را به من بخشیده است و به من امر فرموده که برای او در شهر اورشلیم – که در یهوداست – خانه ای بسازم ، بنابراین از تمام یهودیانی که در سرزمین من هستند ، کسانی که بخواهند ، می توانند به آنجا بازگردند و خانه خداوند ، خدای اسرائیل را در اورشلیم بنا کنند. خدا همراه ایشان باشد ! همسایگان این یهودیان باید به ایشان طلا و نقره ، توشه راه ، و چهارپایان بدهند و نیز هدایا رابرای هانه خدا تقدیم کنند. »
بدین ترتیب ، بنی اسرائیل رفتن به وطن را آغاز کردند ؛ به گونه ای که بسیاری از آنان در طی چند کوچ به وطن بازگشتند.
بازسازی معبد
نخستین اقدام کسانی که به وطن بازگشتند ، بازسازی معبد اورشلم بود . این کار با مشکلاتی جدی رروبرو بود که با مساعدت پادشاهان ایران ، یعنی کورش ، داریوش و اردشیر در مدتی بیست سال به انجام رسید .
تدوین نهایی مجموعه عهد قدیم
عهد قدیم مجموعه ای از کتابهای کوچک و بزرگ در موضوعهای گوناگون است که سنت یهودی ، آنها را به افراد مختلفی که در زمان حدود ده قرن می زیسته اند ، نسبت می دهد . با این حال ، امروزه محققان جدیدکتاب مقدس و بسیاری از عالمان سنتی ، این انتسابها را رد کرده ، معتقدند غالب کتابهای این مجموعه پس از اسارت بابلی به شکل نهایی خود رسیده و به صورت کنونی تدوین شده است . بنابراین مناسب است که در این مرحله از تاریخ قوم ، از این کتاب سخن بگوییم . درباره این مجموعه چند موضوع مطرح است : هر یک از کتابهای این مجموعه در چه زمانی و از سوی چه کسی نوشته شده است ؟ از آنجا که کتابها ی مشابه دیگری نیزموجود بوده ،چه فرایندی طی شده که دراین میان،چنین کتابهایی  به عنوان کتابهای قانونی و رسمی اعلام شده است ؟ سوم اینکه با توجه به زمان تدوین این مجموعه ، چه اندیشه های جدیدی به تدریج وارد اندیشه های دینی قوم گردیده است  اما قبل از پرداختن به این مسائل ، لازم است ابتدا این مجموعه به اختصار معرفی شود.
الف ) عهد قدیم ، معرفی اجمالی
دو نسخه قدیمی از عهد قدیم موجود است : یکی نسخه عبری و دیگری نسخه یونانی ، نسخه دوم که در قرن سوم قبل از میلاد حدود هفتاد نفر آن را به زبان یونانی برگردانده اند و به همین جهت به نسخه سبعینیه معروف است – تفاوتهایی با نسخه عبری دارد. از این میان ، یکی از تفاوتها این است که چند کتاب در نسخه دوم موجود است که در نسخه اول موجود نیست ؛ همچنین برخی از کتابهای موجود در نسخه اول ، در نسخه دوم اضافاتی دارد . بخشهای اضافه در نسخه دوم ، کتابهای «اپوکریفایی» به معنای مخفی و پوشیده – خوانده می شود .
تفاوت دیگر این دو نسخه ترتیب کتابها و تقسیم بندی آنهاست . به هر حال ، یهودیان نسخه اول را معتبر می دانند و کتابهای اضافی نسخه دوم را بی اعتبار تلقی می کنند . ناگفته نماند که آنان ترتیب و تقسیم نسخه اول را قبول دارند . مطابق تقسیم آنان ، عهد قدیم که مشتمل بر 39 کتاب است ، به سه بخش تورات ، انبیا و مکتوبات تقسیم می شود.
   تورات مشتمل بر پنج سفر ( کتاب ) پیدایش ، خروج ، لاویان ، اعداد و تثنیه است .

کتابهای انبیا به دو بخش انبیای متقدم و انبیای متاخر تقسیم می شود. در این میان ، شش کتاب در شمار کتابهای انبیای متقدم است ؛
کتاب یوشع که به ماجراهای بنی اسرائیل پس از ورود به سرزمین کنعان و دوره حکومت یوشع می پردازد .
کتاب داوران که ماجراهای بنی اسرائیل در دوره چهارده داور پس از یوشع را بیان می کند .
کتابهای اول و دوم سموئیل که به حوادث زمان آخرین داور ، یعنی سموئیل و تغییر حکومت به پادشاهی و تاریخ سلطنت شائول و داود بر بنی اسرائیل می پردازد .
کتابهای اول و دوم پادشاهان که از حکومت سلیمان آغاز  می شود و سپس به بیان تجزیه کشور و سرنوشت دو کشور تا اسارت بابلی می پردازند .
کتابهای انبیای متاخر پانزده کتاب می باشد که عبارت است از :

 بخش مکتوبات عهد قدیم مشتمل بر سیزده کتاب می باشد که عارتند از :

10و11- عزرا و نحمیا : این دو کتاب که در اصل یکی بوده ، به ماجرای بازگشت از اسارت و بازسازی معبد می پردازند.

در تقسیمی دیگر که مطابق با نسخه سبعینیه است ، کتابهای عهد قدیم به سه بخش تقسیم می شوند که عبارتست از :

ب) عهد قدیم ، تاریخ نگارش و نویسندگان :
اعتقاد سنتی درباره نویسنده و نگارش کتابهای قدیم این بوده است که که افراد مختلفی این مجموعه را در زمانی حدود ده قرن نوشته اند  ؛ بدان معنا که موسی (ع )اسفار پنجگانه تورات را نوشته و کتابهایی که به اسم انبیا و بزرگان است ، همان افراد نگارنده آنان بوده اند. برای مثال کتاب یوشع را یوشع بن نون ، کتاب سموئیل را ، سموئیل نبی نوشته است . برخی از کتابها از قدیم به شخصی منسوب بوده است. ، مانند مزامیر داوود ، امثال سلیمان و.... برخی از کتابها که عنوانشان بدون انتساب می باشد ، به یکی از شخصیتهای معاصر یا مرتیط با داستان کتاب منسوب شده است . مانند کتاب داوران که به سموئیل نبی ، و دو کتاب پادشاهان را به ارمیای نبی نسبت داده اند.
اما این اعتقاد سنتی – به ویژه درباره کتابهای تاریخی – به شدت مورد انتقاد قرار گرفته است . این انتقاد در مورد تورات جدی تر است : دانشمند یهودی ، ابن عزرا ، در قرن دهم میلادی در کتابش ، تفسیر سفر تثنیه ، مطالب رمز آلودی آورده ؛ مطالبی که دلالت بر این دارند که تورات موجود نوشته موسی نیست. دانشمند معروف غربی ، باروخ اسپینوزا ، در کتابش رساله ای در الهیات و سیاست ، رمزهای ابن عزرا را گشوده ، خود شواهد متعددی از تورات آورده مبنی بر اینکه نویسنده تورات حضرت موسی نیست ، بلکه باید قرنها پس از وی نوشته شده باشد . او سپس شواهدی می اورد که احتمال بسیار می دهد که این فرد عزرا باشد.
محققان جدید کتاب مقدس پس از تحقیقات دقیق دریافته اند که تورات و برخی از کتب تاریخی ، در زمانی پس از اسارت بابلی با استفاده از 4 منبع یهوه ای ، الوهیمی ، تثنیه ای و کاهنی نوشته شده است . محققان تدوین نهایی اغلب دیگر کتابهای عهد قدیم را مربوط به بعد از دوره اسارت بابلی می دانند.
ج) روند قانونی شدن کتابهای عهد قدیم :
مجموعه عهد قدیم در روندی تاریخی به تدریج از میان کتابهای موجود گزینش شده و به گونه ای قانونی و رسمی اعلام گشته . گفته می شود طبق تقسیم یهودی ، بخش نخست عهد قدیم که تورات یا شریعت است ، در 400 سال قبل از میلاد به شکل قانونی و نهایی خود رسید ؛ بخش دوم ، یعنی کتابهای انبیا در سال 200 ق م به شکل قانونی و نهایی خود درآمد و سرانجام بخش مکتوبات در سال 100 میلادی قانونی اعلام شد . گفتنی است از آن تاریخ به بعد در کتابهای قانونی عهد قدیم نزد یهودیان تغییر ی حاصل نشده است.
د) عهد قدیم ، تدوین نهایی و اندیشه های جدید :
دیگر کتابهای عهد قدیم علاوه بر تأکید بر آن آموزه ها ، دو آموزه جدید را نیز مورد تاکید قرارداده است. یکی مسئله معاد است که در تورات ذکر صریحی از آن نیست . آموزه دیگر ی که بیشتر  در کتابهای پیشگویی عهد قدیم برجسته شده ، مسئله  ا نتظار مسیحاست . در این کتاب ظهور فردی از نسل داوود مورد تاکید قرار گرفته است ، فردی که عزت و عظمت را به بنی اسرائیل باز می گرداند.
نقدها
نقدهایی که نقادان و محققان جدید کتاب مقدس بر عهد قدیم وارد کرده اند . یکی این که کتاب مذکور اموری را به انبیا و مشایخ نسبت می دهد که هرگز با اخلاق سازگاری ندارد .
نکته دیگر اینکه در سراسر عهد قدیم به قومیت توجه ویژه ای شده است ، به گونه ای که گاه ارزشهای دینی و انسانی تحت الشعاع قومیت قرار می گیرد . برخی از نویسندگان جدید یهودی بر آنند که از آنجا که این مجموعه بعد از اسارت بابلی نوشته شده ، مشکلات قوم و حوادث آن عصر در چگونگی نگارش این مجموعه اثرگذار بوده است.
ازحکومت کاهنان تاپراکندگی بزرگ  
همان طور که گفته شد،کورش کبیر بنی اسرائیل را پس از چند دهه اسارات ،درسال 539یا538قبل ازمیلاد آزادساخت وسپس عده زیادی از آنان به تدریج به اورشلیم بازگشته،به بازسازی این شهرو معبدبیت المقدس پرداختند.بدین ترتیب ،کشور یهوداتحت حاکمیت پادشاهان ایران درآمد.

حکومت کاهنان
در دو کتاب عزرا و نحمیا می خوانیم که پاد شا ها ن ایران  برخی از کاهنان یهود را مأ مور  رسیدگی و اداره  امور آن خطه  می کردند. به نظر می رسد  نخستین  و مهم ترین این افراد فردی به نام عزرا باشد :
"عزرا از علمای دین یهود بود و کتاب تورات را که خداوند به وسیله موسی به قوم اسرائیل داده بود ، خوب می دانســـت . اردشیر پادشاه ، هر چه عزرا می خواست به وی می داد؛ زیرا خداوند  ، خدایش با او بود . عزرا بابل را ترک گفت و همراه عده ای از یهودیان و نیز  کاهنان  ، لاویان ، نوازندگان، نگهبانان و خدمتگزاران خانه خدا به اورشلیم رفت . ایشــان روز اول ماه اول از سال هفتم سلطنت اردشیر ،از بابل حرکت کردند وبه یاری خدا روز اول ماه پنجم همان سال ، بـه سلامت به اورشلیم رسیدند.عزرا زندگی خود را وقف مطالعه تورات ، وبه کار بستن دستورات آن و تعلیم احکامش به مردم اسرائیل نموده بود . این است متن نامه ای که اردشیر به عزرا،کاهن و عالم  دین یهود ،دا د:
از اردشیر پادشاه ،به عزرا ی کاهن و عالم شریعت خدای آسمان !
به این وسیله فرمان می دهم که از تمام مردم اسرائیل و کاهنان و لاویانی که در سراسر قلمرو سرزمین مــن به سـر می برند ، هر که بخواهد ، می تواند همراه توبه اورشیلم باز گردد.تو از طرف من و هفت مشاورم ، به اورشلیم و یهودا فرستاده می شوی تابراساس قوانین خدایت وضع  مردم آنجا را تحقیق کنی .
وتو ای عزرا !  با حکمتی که خدا به تو داده است ، حکام و قضاتی را که شریعت خدایت را می دانند ،برای رسیدگی بــه مسایل مردم غرب رود فرات انتخاب کن . اگر آنها با شریعت خدای تو آشنا نباشند،باید ایشان راتعلیم دهی ؛ اگــر کسی نخواهد  از شریعت خدای تو و دستور پادشاه اطاعت کند ،باید بی درنگ مجازات شود؛ مجازات اویا مرگ است  یا تبعید، یا ضبط اموال یا زندان ."عزرا باب هفتم"
کتاب عزرا  در ادامه ، ماجرای باز گشت او و عده ای از بنی اسرائیل به اورشیلم و نیز  اقدامات  آنان را بیان کرده است . در کتاب نحمیا  آمده است  فردی که کتاب به نام اوست ، از سوی اردشیر پادشاه برای باز سازی اورشلیم و معبد مأموریت می یابد . از این کتاب بر می آیدکه او معاصر عزرای کاهن بوده و مأموریتش موقت بوده است . به هر حال ، از این دو کتاب استفاده می شود که در دوره سلطه پادشاهان ایران ، کاهنان بر بنی اسرائیل حاکم بوده اند.
سلطه کاهنان و روحانیان سبب شد انقلابی دردین بنی اسرائیل به وجود آید.  همان طور که بیان شد، دراین دوره بخش عظیمی از کتاب عهد قدیم واز جمله اسفار پنج گانه  تورات نگارش و تدوین یافته است . دربابهای هشتم تا دهم کتاب نحمیا آمده است که عزرا به مدت هفت روز  کتاب تورات را برای اسرائیل قرائت کرد و پس از آن ، قوم عهد و پیمان بستند که به همه احکام آن پایبند باشندو تمام اعیاد سالیانه را زنده نگاه دارند . نویسنده ای غربی دراین باره می نویسد:
"باید گفت یهودیان عصر عزرای کاتب ، براساس و بینان مذهب یهود قبل از اسارت بابلی -  که نزد محققان به مذهب بنی اسرائیل معروف است - مذهبی نوین و شریعتی جدید را به وجود آوردندکه آن را « دین یهود » گویند. گرچه سررشته کلیه امور به دست کاهنان و احبار افتاد . کتاب مقدس ایشان همان قانون موسی ( تورات ) بود و توجه مخصوص به امر حلال و حرام ، و نجس و طاهر  در دین پدید آمد .آنان زنان بیگانه خود را با اطفال بیرون کردتدو از آن پس مزاوجت با عنصر غیر یهود را اکیداً حرام دانستند و جزای متخلف را محرومیت از حقوق اجتماعی مقرر داشتند ، واز آن هنگام ،یهود مراحل وحدت قومی و نژادی خود را به وسیله مذهب ثابت گردانیدند.
نویسنده ای یهودی درباره این انقلاب دینی چنین می گوید:
نحمیا... به اورشلیم بازگشت ومتوجه شد که متأسفانه اوضاع به حالت اول برگشته است .اکنون می فهمیدکه درامور معنوی غفلت شده ویک تغییر و ریفورم اساسی درپایه معتقدات واجب وضروری است . .عزرا ،بینانگذار پایه های معنوی و معلم علوم الهی مبتکر تغییرات مورد لزوم ، با خود یک نسخه از طوماری که در بابل به وسیله دانشمندان و پیشوایان دینی یهود تنظیم و تهیه شده بود ، به اورشلیم آورده بود. اساس ریفورم و تغییرات او این بود که قانونی سخت و پابرجا برای اداره امور مردم تنظیم کرده ،به دست مردم بدهد تا مطابق دستورهای آن عمل نمایند و طبق مقررات اخلاقی ،صحت عمل مردم تأکید و تأمین شده ، تقدس و پاکی جامعه اسرائیل و وطن آنها تضمین گردد.
دراین قانون ویا شریعت ، جامعه اسرائیل مجبور بود خود را از دیگر مذاهب و ملیتها جدا نگاه داشته ، از مخلوط شدن با دیگران بپرهیزد. هم نحمیا و هم عزرا هر دو با ازدواج و نکاح با غیر یهود به شدت مخالفت می ورزیدند؛اولی برای اینکه پاکی و تقدس مردم محفوظ بماند، و دومی برای اینکه  در دینداری و تقوای ایشان خللی وارد نشده ،جامعه گرفتار دو دستگی و تشتت نگردد؛ وبالاخره باید بگوییم حکومت پیشوایان روحانی و شریعت ، حکمفرما وبرقرار گردید.
قرن پنجم قبل از میلادراباید دوره جنب وجوش مذهبی یهودیان به شمار آورد.دراین دوره شعایرواعیادمذهبی یهود مشخص ، وازآن پس به پاداشته شد .مهم ترین این اعیاد عبارت بود از :عید« پسح » یـــــا  « نان فطیر »  که در مدت یک هفته و در  ماه اول سال برگزار می شد.عید دیگر به «هفته ها »  موسوم بود که درفصل بهار و به هنگام رسیدن میوه ها برگزار می شدو به عید دیگری به نام   « پنجاهه» ( پنتی کاست ) خاتمه می یافت . در آغاز سال شمسی یهودی عید دیگری به نام « کرناها» برگزار می شدکه روز دهم آن ، روز کفاره بودو پانزده روز بعد ،عید« سایبان ها » آغاز می شــد.
دراین دوره جماعتی وظیفه استنساخ و تفسیر متون مقدس را بر عهده گرقتند که « کاتب » یا « ربا نی » خوانده می شدند و افراد برجسته آنان « ربی » ( = معلم ) نام داشتند. درمیان این مفسران ،مکاتب مختلفی به وجود آمد که یکی از اقدامات آنان این بود که احکام تورات را مطابق با زمان خود گردانند.
دراین دوره ، مجمعی متشکل از هفتاد و یک نفر از دانشمندان یهودی تشکیل شد که به انجمن « سنهدرین » معروف بود. این انجمن درباره امور مذهبی تصمیم می گرفت وبرامور کاهنان نظارت داشت. .
عهد غلبـــه یونانیان
درسال 332قبل از میلاد و پس از شکست شاه ایران از اسکندر مقدونی ، کشور فلسطین زیر سلطه یونانیان درآمد و عصر جدیدی آغاز کرد .با مرگ اسکندر مملکت پهناور او میان امرای ارتش تقسیم گردید. ابتدااین کشور به مدت 125 سال زیر سلطه بطلمیوسی های مصر قرار گرفت و سپس در سال 198 قبل از میلاد به دست سلوکی های شام ( بخش دیگری از حکومت یونانیان ) افتاد .
در دوره یونانیان ، فرهنگ یونانی - که « هلنیزم » خوانده می شود - به سرزمین بنی اسرائیل راه یافت . فرهنگ یونانی که جاذبه های زیادی داشت ، مورد استقبال بسیاری از مردم قرار گرفت ؛
به گونه ای که بسیاری از مردم زبان یونانی فرا گرفته ، با آن تکلم می کردند و حتی نام یونانی بر فرزندان خود می گذاشتند. کاهنان و روحانیان ، از آنجا که در دوره قبل ، حکومت را در اختیار داشتندوبه ثروت زیادی رسیده بودند، بیشترین تأثیر را از فرهنگ یونانی پذیرفتند  ودر واقع خود ، مبلغ هلنیزم گردیدند.
درزمان اسکندر و بطلمیوسی ها فرهنگ یونانی به اجبار بر مردم تحمیل نمی شد و حاکمان بونانی نیز با این یهودیان ستیز و مخالفتی نداشتند ، اما در زمان سلوکی ها و ضع تغییر یافت : یکی از پادشاهان سلوکی پذیرش فرهنگ یونانی را اجباری کرد و یهودیان را مجبور ساخت که از آیین خود دست بردارند. همین اقدام پادشاه سلوکی زمینه ساز قیام و شورش مردم فراهم کــرد.
مکا بیان
دراین هنگام که فرهنگ یونانی به شدت بر سرزمین بنی اسرائیل حکمفرما بود، حاکمی محلی ،یکی از کاهنان کهنسال یهودی به نام" متتیا" را مجبور کرد درتشریفات قربانی زئوس ( خدای یونانی ) شرکت کند." متتیا" نیز چنین گستاخی را تحمل نکرد و آن حاکم را کشت و همراه با پسرانش سر به شورش برداشت ؛ شورشی که پس از آن ، حرکت مردمی را نیز درپی داشت . پس از او پسرانش یکی پس از دیگری رهبری نهضت را برعهده گرفتند و سرانجام در سال 165 قبل از میلاد اورشلیم فتح شد. بدین ترتیب ، سلسله مکابیان در فلسطین حکومت را به دست گرفتندوبرای مدت چند دهه برآن سرزمین حکومت کردند؛ تا بدانجا که برخی از پادشاهان این سلسله به کشور گشایی پرداخته ، برمناطق تحت سلطه خود افزودندسرانجام درسال 63 قبل از میلاد اختلافات فرقه ای یهودیان باعث سقوط حکومت و سلطه دوباره بیگانگان گردید.
فرقه گرایی در دوره پس  از اسارت
در دوره پس از اسارت به تدریج فرقه ها و گروههایی دریهودیت شکل گرفتند . همان طور که اشاره شد، با روی آمدن کاهنان پس از اسارت بابلی ، این طایفه به تدریج به دنیا گرایی روی آوردند.پس از آن نیز کاهنان با نفوذ فرهنگ هلنیزم ، به این فرهنگ گراییدندو مبلغ آن شدند. از این گروه ، فرقه ای ظهور کرد به نام صدوقیان -  منسوب به صادوق کاهن - که تلاش می کرد سنت دینی و فرهنگ یونانی را با هم بیامیزد . این گروه که از عهد قدیم تنها تورات را قبول داشتند ، به معاد - که صریحاً درتورات ذکر نشده - و فرشتگان معتقد نبودند واز تفسیر و تأویل خودداری می کردند.
درمقابل موج یونانی گرایی و گرایشهای کاهنان ، گروه دیگری پیدا شدندبه نام « حسیدیم » ( پارسایان ) که برسنت دینی تأکید ، وبا یونانی گرایی مبارزه می کردند. از این گروه بعدها فرقه ای ظهور کرد به نام « فریسیان » ( عزلت گزینان ) که اینان نیز برسنت دینی خود تأکید ورزیده ، یونانی مآبی را رد می کردند. این گروه علاوه برتورات کتابهای دیگر عهد قدیم را قبول داشتند ودر نتیجه به معاد و فرشتگان نیز قایل بودند. آنان معتقد بودند که متون مقدس را باید تفسیر کرد ونباید به ظاهر آنها بسنده نمود.
بین این دو گروه مدتها نزاع و کشمکش بود ، تا اینکه در این میان ، گروه دیگری پیدا شدند به نام « اسنی ها » که از هر دو گروه گریزان بوده ، راه گوشه گیری و زهد را در پیش گرفتند . آنان در کوهها زندگی می کردند و زندگی اشتراکی داشتند.
سلطه رومیــان
نزاع بین دو فرقه صدوقیان و فریسیان به شدت ادامه داشت ، تا اینکه پادشاه مکابی ، یوحنا هیرکانوس ، از قدرت روز افزون فریسیان بیمناک شده ، به سوی صدوقیان متمایل گشت . این امر در نهایت به جنگ داخلی انجامید و دو طرف نزاع ، ناگزیر از سردار  رومی که حاکم شام بود ، داوری خواستند . سردار رومی نیز فرصت را غنیمت شمرد ودرسال 63 قبل از میلاد کشور یهودا را اشغال کرده ، آن را جزوقلمرو امپراطوری روم نمود . درزمان سلطه رومیان ، پادشاهانی دست نشانده که بیشتر یهودی و گاه در برخی مناطق رومی بودند ، براین منطقه حکمرانی می کردند. یکی از مهم ترین این پادشاهان فردی به نام هرودس بود که از سال 40 تا 4 ق . م . حکومت می کرد و یهودیان از او بسیار ناراضی یودند.
دراین زمان ، علاوه برفرقه های که ذکر شد، گروها و احزاب دیگری نیز پدید آمدند. یکی از این گروهها « هرودیان » بودندکه از سلطنت موروثی هرودس حمایت می کردند.دسته دیگر « قنائیم » یــا« غیر تمندان » بودندکه با حکومت رومیان مخالفت کرده ، همیشه با آنان به نزاع و جنگ می پرداختند.
پراکندگی بــزرگ
سرانجام ظلم وستم رومیان کاسه صبر یهودیان را لبریز کرد و همین امر باعث یکپارچگی آنان شد.یهودیان درسال 66 میلادی  سر به شورش زدند، وجنگی چند ساله در گرفت ؛ تا اینکه سرانجام درسال 70 میلادی اورشلیم پس از یک ماه محاصره توسط رومیان سقوط کرد. رومیان مردم را قتل عام کرده ،معبد را با خاک یکسان نمودند. با ویرانی معبد ،صدوقیان و دیگر فرقه های یهودی از بین رفتندوتنها فریسیان باقی ماندند. بدین ترتیب  ،یهودیان پراکنده شدندواز آن پس صاحب کشوری خاص نبودند.
پس از پراکندگی
پس از تخریب دوم معبد و پراکندگی یهود ، درطی چند دهه ، قیامها و شورشهای کوچک و بزرگی به وقوع پیوست ، ولی همگی سرکوب شدند. یهودیان در نقاط مختلف جهان پراکنده گشتندودرکشورهای مختلف سکنا گزیدند. با این حال ، آنان از فعالیتهای فرهنگی و دینی خود دست برنداشتند.
تدوین تلمود
همان گونه که گفته شد ، پس از دوره اسارات بابلی و در زمان حکومت کاهنان ، گروهی از دانشمندان یهود - که « کاتبان » نامیده می شدند و برجستگان آنان « ربی » نام داشتند - به تفسیر متون مقدس و تطبیق مطالب آنها با زمان پرداخته ، مکتبهای مختلف تفسیری را به وجود آوردند . فرقه صدوقیان با تفسیر و تأویل متون ، مخالف بودندو به ظاهر عمل می کردند ، اما فریسیان قایل به تفسیر متون و تطبیق آنها با زمان بودندودرنتیجه ،کار تفسیر را ادامه دادند.
هنگامی که درسال 69 میلادی شهر اورشلیم در محاصره رومیان بود ، یکی از ربی های یهودی از اورشلیم گریخته ، درشهر کوچکی به نام یونه سکنا گزید ودرآنجا کار علمی خود را ادامه داد. با تخریب اورشلیم دانش پژوهان یهودی از هر سو به گرد او جمع شدندو بدین ترتیب در آن شهر مدارسی که « بت میدراش » خوانده می شد ، ایجاد گردید. این دانشمندیهودی و دیگرانی پس از او ، به گرد آوری و تدوین تفاسیر تورات - که از چند قرن قبل از میلاد - پرداختند وبدین گونه مجموعه ای را گرد آوردند که میشنا  خوانده شد . کلمه میشنا به معنای مکرر است و از این جهت این مجموعه را به نام خواندندکه معتقد بودند حضرت موسی درکنار تورات مکتوب ، تعالیم دیگری نیز داشته که به صورت شفاهی سینه به سینه گشته و در میشنا گرد آمده است .
تدوین کتاب میشنا درسال 220 میلادی خاتمه یافت ، اما دانشمندان یهود برآن شدند تا این کتاب را تکمیل کرده ، مطالب دیگری نیز به آن بیفرایندوآن را شرح دهند.ازاین هنگام ، دردو حوزه فلسطین وبابل به جمع آوری و تدوین مطالب دیگری در توضیح میشنا پرداختندکه درپایان ، درهر یک از این دو حوزه ، مجموعه هایی پدید آمد که « گمارا» ( = کامل کننده ) خوانده شد. ناگفته نماند که مجموعه میشنا و گمارا نیز « تلمود» ( = آموزش ) نام گرفت . میشنا با گمارای فلسطینی ، تلمود فلسطینی وبا گمارای بابلی - که مفصل تر است - « تلمود بابلی » خوانده می شود . مجموعه بسیار عظیم تلموددرقرن پنجم میلادی تکمیل گردید . این مجموعه به لحاظ محتوایی مشتمل بردو بخش است : یکی احکام و دستورهای دینی که « هلاخا» نامیده می شود ، و دیگری حکایات و قصه های باستانی که « آگادا» نام دارد.
همان طور که پیش تر بیان شد، پس از تخریب دوم معبد ، همه فرقه های یهودی از بین رفتند و تنها فریسیان باقی ماندند. بنابراین مجموعه تلمود  درمیان این فرقه به وجود آمد و تا امروز نیز مورد توجه یهودیان بوده است .

نمونه هایی از تعالیم تلمود

دانستیم که تلمود در دوران آوارگی و دربدری و پراکندگی قوم یهود و در شرایط تحت تسلط بیگانگان نگاشته شده است . مطمئنا در چنین شرایطی ، روحیه بیگانه ستیزی  و حقد و کینه نسبت به دیگر اقوام، رو به فزونی می گذارد. خصوصا برای قومی که بارها آوارگی وسرکوبی از سوی دیگر ملل را تجربه کرده است.
از سوی دیگر میل به بازگشت شوکت و اقتدار و احیای سنتها و آیین های قومی در یهودیان بیشتر و قوی تر می شود و بالاخره ، تلاش برای حفظ وحدت و همبستگی در میان پیروان و جلوگیری از خروج پیروان از دین و هضم شدن در سایر اقوام و ادیان  دو چندان می گردد . با نگاهی به آموزه های تلمود ، هر سه جهت فوق را به وضوح می توان مشاهده کرد. اکنون به گزیده هایی از این کتاب اشاره می کنیم :

1. این منت بر ارواح یهود نهاده شده است که جزئی از خداوند باشند . این نفوس از جوهر خداوند جوانه می زنند ، چنان که فرزند از جوهر و ذات پدر بیرون آید .
2. روح یهودی نزد خداوند مقبول تر و با منزلت تر از نفوس دیگر ملتهای روی زمین است . چون نفوس این ملت ها از شیطان نشات میگیرند و با نفوس حیوانات و جماد همانندی دارند.
3. زمانی که پرچم پیروزی نهایی بر افراشته شد ، مسیح از همه ملت ها راضی می شود ، اما مسیحیان را از میان آنها طرد می کند . در آن زمان فرزندان اسرائیل به ثروتمندانی بزرگ تبدیل می شوند ، چون گنجها و ذخایر ملتها ، به دست ایشان می افتد . این گنجها کاخ های بزرگی را پر می کند ، چندان که سیصد ستور بارکش هم برای حمل کلیدهای درها و خزانه ها بسنده نیست . در آن زمان همگان به یهودیت ایمان می آورند ، اما مسیحیان را در این نعمت سهمی نیست ، بلکه از روی زمین ریشه کن می شوند ، زیرا آنان از نسل شیطان هستند ، در آن زمان مسیح، ملت یهود بر دیگر ملت ها فرمانروا می شوند. 
4. یهودیان نزد خداوند محبوب تر از فرشتگانند ، بنابر این اگر کسی به یک یهودی سیلی بزند ، مانند آن است که بر عزت الهی ضربه وارد کرده باشد و فرق میان درجه انسان و حیوان فرق میان یهودی و غیر یهودی است . یهودی می تواند در اعیاد به سگ غذا دهد ، ولی نباید به غیر یهودی غذا بدهد .
5. قوم برگزیده فقط یهود است و سایر اقوام به مثابه حیوانات است .
6. اگر یهود نبودند ، بی گمان برکت ار روی زمین رخت بر می بست و باران نمی بارد و خورشید نمی تابید. پس بدون اسرائیل ملتهای روی زمین قادر به زندگی نیستند.
7. خداوند زنا کردن مرد یهودی با زن یهودی را حرام کرده است ، ولی زنان اجانب بر او مباحند .
8. سرقت اموال غیر یهودیان به شکلی که دیگران نفهمند ، جایز است ؛ زیرا سرقت از بیگانگان در حقیقت سرقت نیست ، بلکه استرداد اموال یهودی به حساب می آید

آیین ها و اخلاقیات یهودی

آداب و آیین های دینی قوم یهود ، بر حسب احتیاجات و تمایلات دوره های مختلف ، تغییر کرده اند . در تورات شیوه انجام مراسم قربانی و تقدیم هدایا ، شرح داده شده و بنی اسرائیل از زمانی که در فلسطین مستقر شدند و معبد اورشلیم را بنا کردند ، قواعد و مقررات خاصی برای انجام مراسم و آیین های عبادی وضع نمودند.
بنابراین الگوی اصلی آیین عبادی ، در میان قوم یهود ، مقررات معبد اورشلیم می باشد .  معبد اورشلیم دارای رقبایی چون معبد «دان» و معبد «ئیل» بود که یربعام برای تضعیف سلطنت داوود (ع) و جلوگیری از مرکزیت معبد اورشلیم ، بنا نهاد . یربعام گروهی از بنی اسرائیل را به معابد خود روانه کرد و آیین گوساله پرستی را در آنجا رسم نمود .
شبیه معابد «دان» و «ئیل» معابدی در مکانهای دیگری چون : شهر «جینگات» و «بئرشبع» وجود داشته است.
روش دقیق انجام مراسم قربانی و اعطای هدایا به محضر خداوند ، در « سفر خروج » و «سفر لاویان» ، به تفصیل شرح داده شده است .  نوعی از این هدایا ، برای سوزاندن بودند و موقع دادن آنها حمد و تقدیس الهی مد نظر بود ، نوعی دیگر هدایایی بودند برای صلح و آرامش که از دادن آنها بر ارتباط و همبستگی با خداوند تاکید می شد. هدایای گناه نیز ، به منظور بخشش گناهان تقدیم می شدند و در نهایت ، اعانات و قربانی هایی برای جرم و تقصیر افراد (یعنی کفار) بود که گناهکاران را از مجازات گناهانشان آزاد می نمود . همه این هدایا ، یا به صورت قربانی ازمیان حیوانات و یا با تقدیم اعانات و هدایای دیگر داده می شد . هدایای مزبور شامل سبزی ها ، نوشیدنی ها ، بخور و عطرهای معابد و همچنین پاره ای هدایای خاص دیگر از قبیل : اولین برداشت محصول و یا میوه ای نوبر ، اولین نوزاد گله و بالاخره مالیات ( یک دهم ) اموال و سایر مالیات های مقرر شده ، بود و تقدیم هر یک از این هدایا و اعانات ، مراسم خاصی داشت که در کتاب مقدس با جزئیات بیان شده و باید به همان ترتیب اجرا  می گردید.
تا زمان برپایی و رونق معبد اورشلیم ، همه این مراسم با جزئیاتش اجرا می شد ؛ اما بعد از انهدام معبد توسط سپاهیان روم ، تغییراتی در آیین عبادی و معابد یهودیان صورت گرفت و «کنیسه» ها جایگزین معابد قدیمی شد. دعا و نیایش و قرائت تورات نیز ، جایگزین مراسم قربانی گردید. کنیسه ها در حقیقت محلی برای تجمع افراد یهودی است که در آنها مراسم عبادی به صورتی ساده برگزار می شود . این مراسم در عبادت ، خواندن دعا و سرودهای مذهبی و خواندن تورات خلاصه می شود و به علاوه کنیسه ها محلی برای تعلیم و آموزش عقید و احکام دینی به شمار می روند . البته در نحوه اجرای مراسم عبادی در کنیسه ها ، میان گرایش های مختلف یهودی اختلاف وجود دارد ، در حالی که در کنیسه های یهودیان سنتی ، تورات هنوز به زبان عبری قدیم خوانده می شود و قسمت زنان و مردان از یکدیگر جدا می باشد و دعا ها و نیایش ها نیز به شکل سنتی اجرا می شود ؛ در کنیسه های اصلاح گرایان برعکس ، کمتر از زبان عبری استفاده می شود و در اجرای دعاها و نیایش ها و مراسم عبادی از رقص و موسیقی بهره می گیرند.
البته از اهمیت کنیسه ها نیز رفته رفته کاسته شده است ، زیرا یهودان ، بخشی از آداب دینی و مراسم مذهبی خود را به صورت خانوادگی در منزل به جا می آوردند و سپس برای انجام مراسم دسته جمعی به کنیسه رفته و دنباله مراسم را مجددا در خانه انجام می دهند.
مراسم روز شنبه
روز شنبه (سبت) ، روز تعطیل و عبادت یهودیان است ، در تورات این روز ، روزی است که خداوند پس از آنکه نظام هستی را در شش روز خلق کرد ، به استراحت پرداخت ، از این رو ، یهودیان در این روز ، باید  از کار دست کشیده و به استراحت و انجام مراسم عبادی بپردازند.
مومنین یهودی قبل از غروب جمعه به تمیزکردن منزل و استحمام و پوشیدن لباس های تازه می پردازند و شمع های مخصوص عبادت شنبه را ، روشن کرده ، دعای خیری تلاوت می کنند . ( این کار توسط مادر خانواده انجام می شود ) ممکن است دعای مخصوص بچه ها را نیز به این مراسم بیافزایند . سپس پدر خانواده دعای متبرکی را با نام (کیدوش ) روی شراب و برای شنبه می خواند و در روز شنبه از آن مقداری می نوشند. آنگاه پدر خانواده دستهای خود را با تشریفات خاصی شسته و دعای متبرک دیگری را نان شنبه می خواند که در روز شنبه خورده می شود . غذاهایی که در شب و روز شنبه مصرف می شود ، نیز دارای تشریفات خاصی است . آخرین وعده غذای روز شنبه باید به گونه ای صرف شود که قبل از غروب آفتاب تمام شده باشد. آخرین مرحله از مراسم شنبه ، «هاوداله» نام دارد که شامل آداب خواندن دعا بر یک نوع شمع پیچدار و تابیده (در شمدان مقدس) و آشامیدن فنجان دیگری از شراب و بوییدن تعدادی ادویه می باشد. در بین روز هم برای انجام مراسم دعا و نیایش به کنیسه می روند تا به صورت دسته جمعی به نیایش و مراسم کنیسه بپردازند.

اعیاد
مهم ترین اعیاد یهودی از این قرارند :

1. «روش هشنه» به معنای «راس سال» که در حقیقت عید آغاز سال یهودیان می باشد ، روز قدر بوده و یهودیان آن را روز قضاوت سالیانه می دانند. که در آن پرونده های آسمان باز شده و اعمال هر فرد در سال قبل ، بر صحیفه اعمال وی ثبت می گردد.
2. روز کیپور : این روز به فاصله ده روز از روش هشنه انجام می شود و از روزهای مقدس عالی به شمار می رود. یهودیان در این روز که روز کفاره یا توبه می باشد ، به اقرار گناهان و انجام روزه کفاره ، و تقاضای بخشش گناهان می پردازند.
3. روز سکوت ، یا عید خیمه ها پنج روز روز بعد از کیپور برگزار می شود. این جشن که به مدت هشت روز به طول می انجامد ، یاد آور دوره سخت بیابان گردی و آوارگی قوم بنی اسرائیل ، در زمان حضرت موسی (ع) می باشد .
4. عید فصح یا پساچ ، این عید یادآور مهاجرت بنی اسرائیل از مصر می باشد و در بهار ، حدود ماه های مارس و آوریل ، برگزار می شود. طی آن یهودیان به انجام مراسم قربانی ، تهیه نان فطیر و شراب و شام عید و بازخوانی ماجرای مهاجرت بنی اسرائیل از مصر ، مبادرت می کنند.
5. عید شاووت یا جشن پنجاهه ، پس از عید فصح ، به فاصله 49 روز از آن ، انجام می شود و در حقیقت تکمیل عید فصح است. این مراسم که با اهدای آرد به خداوند انجام می شود ، یادآور مراسم کشاورزی و قدردانی از نعمت الهی است. همچنین به شکلی نمادین یادآور نزول تورات بر حضرت موسی در کوه سینا می باشد.
6. عید حنوکه ، یا عید اخلاص و روشنایی ، به مدت هشت روز در ماه دسامبر برگزار می شود و یادآور یکی از داستانهای یهودی است که بر اساسآن ، تنها چراغ باقیمانده در معبد مکابیون در زمان جنگ با یونانیان ، در حالی که تنها برای یک روز روغن داشته ، به مدت هشت روز ، روشن می ماند.
7. عید پوریم این جشن در اواخر ماه فوریه یا اوایل مارس برگزار می شود و یاد آور معجزه ای است که به دست استر یکی از پیامبران عبرانی واقع شده است می گویند ، در قرن پنجم پیش از میلاد ، وقتی که هامان برای تعیین تاریخ کشتار یهودیان شوش به قرعه متوسل شده ، به خاطر وجود استر میزها برگشته و هامان با چوبه داری که خود آویخته بود ، حلق آویز می گردد.

این ماجرا به گونه دیکری نیز نقل شده و آن اینکه استر اصلا زنی یهودی بوده است که «خشایار شاه» پادشاه ایران او را به خاطر زیبایی اش به همسری بر می گزیند . این زن به همراه پسر عمویش مرد خای علیه هامان وزیر شاه ایران قصدکه داشته علیه یهودیان اقدامی کند ، نزد شاه گزارش می کنند که هامان قصد خیانت علیه شاه را دارد ، از این رو شاه ، هامان و اطرافیانش را با همان طنابهای داری که وی برای دارزدن یهودیان آماده کرده بود ، حلق آویز می کند.

احکام شرعی
شریعت یهودی ، مانند هر شریعت دیگر دارای احکام شرعی ، تکلیفی و وضعی بسیاری است که در اینجا به چند نمونه بسنده می کنیم:

1. اگر کسی خدایان دیگر را عبادت کند ، باید او را سنگسار نمایند.
2. اگر کسی اسم یهوه را به کفر ببرد ،(  سخنی کفر آمیز بگوید) باید او را سنگسار نمایند.
3. هرکس برای غیر یهوه قربانی کند ، البته هلاک گردد.
4. کسی که پدر و مادر خود را لعنت کند ، باید کشته شود .
5. فرزندی که به نصایح پدر خود گوش ندهد و مسرف و می گسار باشد ، باید سنگسار شود.
6. ازدواج با مادریا با محارم ، حرام است و جزای قتل را دارد.
7. لاطی و ملوط و زانی و زانیه باید کشته شوند.
8. هر کس در روز شنبه کار کند باید کشته شود.
9. یهودیان ، چند روز در طول سال روزه می گیرند : روز کیپور نهم و دهم ماه تشرین به مدت 25 ساعت ، روز پوریم ، روز کدلیا ، سوم ماه تشرین ، روز عقیییا،پنجم تشرین،روزصدقیا،ششم ماه حسوان،روزیهویاقیم،بیستم ماه کلیو،روزتلمیا،هشتم ماه طبیثیت،روزه فتنه،دوازدهم ماه شفط وروزه عذاب0

اخلاق یهودی

1. دراین بخش به ذکرنمونه ازتوصیه های اخلاقی یهودیان می پردازیم:
2.  «غریب را میازار ، بیاد آور که در سفر غریب بودی» ؛ بر کارگران که فقیر و مسکین اند ، خواه از برادرانت و خواه از غریبان ، ظلم و ستم روا مدار » ؛ « بیوه زنان و یتیمان را اذیت مکن ، اگر فریاد برآورند ، اجابت کنم و شما را خواهم کشت و زنانتان را بیوه و فرزندانتان را یتیم خواهم کرد ، رشوه مخور و به عهد خود وفا کن ، برای  سخن چینی گردش مکن» ، خبر باطل را انتشار مده » ، پدر و مادررا احترام کن ، تا روزی تو زیاد شود ، تواضع و فروتنی مقدمه عزت است ، از تکبر جز نزاع چیزی پیدا نمی شود ، ترس از خداوند ، عمر را طویل می کند و با شریران همداستات مشو .

اوضاع یهودیان در قرون وسطا
در ابتدای قرن چهارم میلادی و با روی کار آمدن کنستانتین ، اوضاع امپراتوری روم به نفع مسیحیت  تغییر کرد. دراین قرن ، مسیحیت مورد توجه امپراتور قرار گرفت وبه تدریج به دینی رسمی و دولتی امپراتوری تبدیل شد. این امر اوضاع را برای یهودیان بسیار سخت و نامناسب گردانید. مسیحیان که یهود را مسبب قتل عیسی(ع) می دانستند، یهودیان را مورد فشار شکنجه و بدرفتاری قرار دادند.
از سوی دیگر ، دراین هنگام در امپراتوری ایران سلسله ساسانیان حکومت می کردندکه آیین زرتشت را دین رسمی خود قرار داده بودندواز همین رو روحانیان نیز در حکومت نفوذ داشتند . این امر باعث شد که یهودیان ایران نیز دراین دوره مورد فشار و شکنجه قرار گیرند.
به گفته مورخان ادیان و نویسندگان یهودی حادثه ای که باعث نجات یهودیان از این وضعیت اسف بار شد، ظهور اسلام بود:
"مسلمانان با یهود به نیکی رفتار کردند؛ در فلسطین و شام و عراق با آنها طریق مسالمت و مهربانی پیش گرفتند ... یهود غازیان عرب را ناجی خود دانستند؛ زیرا که ایشان را از عذاب و آزار زرتشتیان و میسحیان خلاصی می دادند."
نویسند ه ای یهودی پس از بیان اینکه در سده های ششم و هفتم میلادی یهود یان در ممالک غربی و مسیحی سخت تحت فشار بودندو حتی مجبور بودنداز دین خود دست برداشته ، آیین مسیحی را بپذیرندیا کشور را ترک کنندویا مالیاتهای بسیار سنگین بپردازند، درباره  وضعیت یهودیان در ممالک اسلامی می گوید:
"درقلمرو مسلمین موقعیت تازه ای برای عالم یهود به وجود آمد و امور معنوی و مادی یهود بسط و توسعه یافت ... بغدادکه تازه به پایتخت مسلمین تبدیل شده بود، مرکز فعالیت یهودیان بابل بود و دائم یهودیان نقاط مختلف را به طرف خود جلب می کردو هر روز به جمعیت یهودی این پایتخت افزوده می شد. ...
جماعات و موسسأت یهودی در بغداد به حدی زیاد بود که حتی تا قرن بیستم و اواخر جنگ بین الملل دوم ... به این اندازه نبوده است . به گفته یک نفر مسافر به نام بینامین ... دراین شهر چهل هزار نفر یهودی سکونت داشته و دارای بیست و هشت کنیسه و ده دانشکده برای علوم بودند.
پس از اینکه فلسطین به دست مسلمین افتاد و هر گونه محدودیت نسبت به یهودبها رفع گردید، جامعه یهود از نو حیات تازه ای را شروع کرد؛ فشار و ظلم حکومت بیزانطین تخفیف کلی یافت ؛آزادی و مساوات تقریباً در دسترس همه گذاشته شد و در پرتو آن همه گونه وسایل پیشرفت و ترقی برای یهودیهای ساکن فلسطین مهیا گردید و روز به روز افراد این ملت مراحل پیشرفت را با قدمهای سریع پیموده ، و مدارج عالی را در هر رشته علم و صنعت طی کرد.
برخلاف فرمان حدریان ، قیصر روم که یهودیها را از ورود به شهر اورشلیم منع کرده بود. اکنون یهودیها می توانستند وارد شهر اورشلیم شده ، درآن سکونت کنند. به این جهت ، مرتب به تعداد خانواده های ساکن شهر افزوده می شد.... .
قاهره در دوره خلفای فاطمی درسال 969 میلادی مرکز علم ودانش و کانون تعلیم و تربیت برای یهودیها شده ، موقعیتی ممتاز یافت و با مراکز علمی بغداد در یک ردیف قرار گرفت .خلفای فاطمی آزادی مذهب رابرای تمام مذاهب تضمین کردندودرتمام ایالات و استانهای تحت فرمان خویش مردم را در امور خود مستقل و آزاد می گذاشتندو همانند منطقه فلسطین ، با اهالی عادلانه رفتار می کردند.دراثر این آزادی که از طرف دولت تضمین گردیده بود، جامعه یهود توانستند متشکل و متحد شده ، عقاید و آرای علمی خود را با هم رد وبدل کنندو در علم و معرفت به پیشرفتهای زیادی نایل گردند....
درزمان حکومت بیزانطین و ایران ، یهودیها از تمام تشکیلات دولتی اخراج شدند، ولی خلفای عرب و حکام مسلمان آزادانه هر گونه شغلی را در تشکیلات دولتی به یهودیها واگذار می کردندوبا نهایت اطمینان ، افراد خبره یهودی را در امور مالی و سیاسی دنیای اسلام دخالت می دادندواز دانش و بینش ایشان کمک گرفته ، با آنها به شور و مشورت می نشستند ....
مسلمین برای کنترل اوضاع و ثبات و استحکام سیاست خود همه مقررات قبلی را که برخلاف آزادی یهود بود،ملغی کردندو آزادی بیشتری به قوم یهود داده ، انجمنها و موسسات را تقویت کردند... .
فرمانروایان عرب در مشرق امپراتوری اسلام همه گونه آزادی برای ملت یهود قایل گردیدند: آزادی در مذهب ،آزادی درمسکن ،آزادی درشغل و حرفه ،و آزادی دررفت و آمد و مسافرت ؛ زیرا جامعه یهود مقام و موقعیت بسیار ممتاز و برجسته ای به دست آورده مخصوصاً در امور تجارت و اقتصاد به موفقیتهای بسیار درخشانی نایل شده بود.قوم من،تاریخ بنی اسرائیل ص177-178
این درحالی بودکه در قرون وسطا یهودیان درکشورهای غربی سخت ترین شرایط زندگی راداشتند:آنان دربسیاری از مناطق مجبور بودنددربدترین نقطه شهر-درمنطقه ای که دیواری آن را احاطه کرده بودوبه آن «گتو» می گفتند- زندگی کنندوشبهاازخانه بیرون نیایند.آنان برای اینکه شناخته شوندوموردخفت واهانت قرارگیرندمجبوربودندقطعه پارچه زردرنگی روی لباس خودبدوزند.
گرایشهای دینی یهود در قرون وسطـــا
همان گونه که بیان شد ، یهودیان در قرون وسطا تنها در ممالک اسلامی آرامش داشتند واین امر باعث شد که آنان در رشته های مختلف پیشرفت کنند . بسیاری از دانشمندان یهود دراین دوره در ممالک اسلامی رشد کرده ، آثار مهمی راپدیدمی آوردند و حتی گاه فرقه ای را نیز ایجاد می کردند.
برای نمونه ، فردی به نام عنان بن داود بغدادی که در قرن دوم هجری و هشتم میلادی می زیست و با ابوحنیفه معاشرت داشت ، مکتب خاصی را به وجود آورد که مورد استقبال قرار گرفت . او با تفسیرهای پیچیده فریسیان از عهد قدیم مخالف بودو کتاب تلمود را رد می کرد. ظاهراً از آنجا که این گروه به لفظ متون قدیم پایبند بودند، « قرائیم » ( = قرائت کنندگان ) خوانده می شدند.
شخصیت مهم دیگری که در قرون وسطا و باز در ممالک اسلامی ظهور کرد،موسی بن میمون (1135-
1204م) بود.اوکه درجوانی از اسپانیا گریخت وبه مصر رفت ، درآنجاآثار مهمی را خلق کرد.تلاش ویژه
وی این بودکه عقاید یهودی رابا عقل و منطق و فلسفه سازگار سازد.اثر مهم اودراین زمینه ،که مهم –
ترین اثر اوست ؛کتاب دلالۀالحائرین (راهنمای گمراهان ) است که درآن تلاش کرده عقایدیهودی رابا
فلسفه ارسطوسازش دهد.
ابن میمون رامی توان نمونه فیلسوف یهودی قرون وسطا به شمار آورد.
درقرون وسطا گرایشی عرفانی دریهودیت به وجود آمد که «قبالاً» ( = مقبول ) خوانده می شود ، این
گرایش که درقرن دوزادهم میلادی به اوج خود رسید، نوعی گرایش عرفانی است که به رموز و معانی
حروف و اعداد می پردازد. گفتنی است پیروان این گرایش ، از صفات و اسماء الهی معانی خاصـی را
استفاده می کردند.مهم ترین اثری که دراین زمینه پدید آمده ، کتاب زوهر است .ناگفته نماند دربـاره ء
منشأ این اندیشه ،اختلاف است ؛ برخی منشأ آن را یونانی ، برخی دیگر ایرانی ، و پاره ای نیز مأخوذ
از تعالیم یهودی دانسته اند.
یهودیت در عصر حـــاضر
دوحادثه مهم در اروپای عصر حاضر اوضاع یهود را دگرگون ساخت : یکی از این دو ،تغییر نوع حکومت            
به دموکراسی بود که شعار آزادی انسانها را سر لوحه برنامه های خود قرار می داد. این امر باعث شد که
یهودیان از وضع خفت باری که در قرون وسطا داشتند ، نجات یابند.یهودیان درحال فراموشی وضع نـا-
بسامان قبلی بودندکه حادثه دیگری درزمینه اندیشه رخ دادوآن نهضت روشنگری بود.یهودیان درطـول
قرون وسطا اندیشه های خاص دینی خود را دنبال می کردندواین آرمان رادرسر می پرورانیدندکه بــه
کشور خود باز گردند.دراین زمان و تحت تأثیر این دو جریان ،نهضتی دریهودیت شکل گرفت که بــــه
« اصلاحات » موسوم بود.پیروان این جریان ،بسیاری از عقاید و آداب سنتی را رد می کردندو معتقد به
اصلاح آنها بودند. آنان معتقد بودندهر یهودی  درهر کشوری که زندگی می کند، همان جا وطن اوست ؛
از این رو نیازی به داشتن کشوری مستقل نیست .
درمقابل اصلاح طلبان ، ارتدوکس ها قرار داشتند که اندیشه های عصر روشنگری را به شدت رد کرده ،
برهمان اندیشه های قدیمی پای می فشردندونیاز به هر گونه اصلاحی را انکار می نمودند. دراین میان ،
گروهی پیدا شد که سعی می کرد راه میان این دو را پییماید.این گروه که « محافظه کار » خوانــده
می شد، اصل نیاز به اصلاحات را تأیید می کرد،ولی درعین حال حفظ سنت را لازم می شمرد.
گروه دیگری که از میان دوگروه ارتدوکس و محافظه کـار شکل گرفت ، « صهیونیست » ها بودنــد.
صهیون نام تپه ای است دراورشلیم که به نماد مملکت بنی اسرائیل بدل شده است و صهیونیســم
نیز نام جنبشی است که از بازگشت یهودیان به ســرزمین فلسطین و ایجاد کشور خاص یهــــودی
پشتیبانی می کند. نویسنده ای غربی می گوید :
صهیونیسم که طرفداران آن ،همه یهودیان متعصب و مرتجع بودند، برعقاید  اصلاح طلبان متجدد برتـــری
یافتند. اعلامیه بالفور د راثنای جنگ جهانی اول معلوم کردکه دولت بریتانیای کبیر تأسیس مملکت خــاص
یهود رادرسرزمین فلسطین بانظر موافق می نگرد و و سایل نیل به این مقصود را از هر جهت فراهم می سازد
اعلامیه بالفور وضع سیاسی بهود را دگرگون ساخت :  درمدت بیست سال هزارها تـن یهودی از اطراف جهان
به سوی فلسطین رهسپار گشتندو تحت قیمومت دولت  انگلیس پایه و اساس حیات جدیدی را برای خوددر
آنجا طرح ریزی کردند. مصادف با همان اوقات ، نهصت نازیسم درآلمان و حوادث  جنگ دوم جهانی و کشتار
و زجر و نکال هولناکی که دراروپای مرکزی درباره این قوم بدبخت معمول داشتند،علاقه یهودیان رابه تأسیس
یک دولت مستقل یهود روز افزون ساخت و عاقبت منجر به آن گردیدکه سازمان ملل متحد در مجمع عمومی     درسال 1947، به تجزیه خاک فلسطین رأی دادو تصویب نمود که یک قسمت آن کشور مخصوص قوم یهــود  باشد.گرچه تأسیس دولت جدید اسرائیل آمال قوم را صورت تحقق بخشید، ولی مقاومت شدید ملت عرب علیه این دولت هنوز آرام نیافته و حوادث سهمناک درشرق مدیترانه به ظهور رســـیده ودر آتیه نیز محتمل الوقوع  است .